Kanun yolları
Kanun yolları, ilk derece mahkemeleri tarafından verilen kararların, hukuki veya maddi yönden hatalı olduğu iddiasıyla, davanın taraflarınca daha üst düzey bir yargı organı tarafından denetlenmesini, değiştirilmesini veya iptal edilmesini sağlayan hukuki çarelerdir.
Kanun yolları, hukuk devleti ilkesinin ve adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biridir. Kararlarda oluşabilecek insan hatasını en aza indirmeyi ve yargıda bütünlüğü sağlamayı amaçlar.
Türleri
Kanun yolları, kararın kesinleşip kesinleşmediğine ve başvuru amacına göre iki ana başlık altında toplanır:
1. Olağan Kanun Yolları
Mahkemelerin henüz kesinleşmemiş kararlarına karşı başvurulan yollardır. Bu yollara başvurulması, kural olarak kararın icra edilmesini veya kesinleşmesini engeller.
- İstinaf: İlk derece mahkemesi kararlarına karşı başvurulan ilk olağan kanun yoludur. İstinaf merci olan Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM) veya Bölge İdare Mahkemeleri (BİM), yerel mahkemenin kararını hem maddi vakıa (olay) yönünden hem de hukuki yönden denetler. Gerektiğinde yeniden yargılama yaparak yeni bir karar verebilir.
- Temyiz: İstinaf mahkemelerinin (BAM/BİM) kararlarına karşı başvurulan üst kanun yoludur. Temyiz merci Yargıtay (adli yargı için) veya Danıştay (idari yargı için) olup, kararları sadece hukuka uygunluk yönünden inceler; maddi vakıa incelemesi yapmaz.
- İtiraz: Hakimliklerin veya mahkemelerin verdikleri bazı ara kararlara ya da hüküm niteliğinde olmayan kararlara (Örn: Tutuklama kararı, ihtiyati tedbir kararı) karşı aynı veya bir sonraki numaralı mahkemeye yapılan başvurudur.
2. Olağanüstü Kanun Yolları
Mahkeme kararlarının tamamen kesinleşmesinden sonra, kararda çok ağır bir hukuki hatanın veya sonradan ortaya çıkan hayati bir delilin bulunması durumunda başvurulan istisnai yollardır.
- Yargılamanın Yenilenmesi (İade-i Muhakeme): Kesinleşmiş bir karardan sonra, kararı etkileyecek yeni bir delilin ortaya çıkması, sahte belge kullanıldığının anlaşılması, tanığın yalan tanıklık yaptığının ceza mahkemesi kararıyla kesinleşmesi gibi kanunda sınırlı sayılan ağır durumlarda yargılamanın baştan yapılmasını sağlayan yoldur.
- Kanun Yararına Bozma: Kesinleşmiş ancak hakim hatası nedeniyle hukuka açıkça aykırı olan kararlara karşı, hukukun doğru uygulanmasını sağlamak amacıyla Adalet Bakanlığı veya Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından Yargıtay'a başvurulması yoludur. Bu bozma, tarafların şahsi haklarını (verilen cezayı veya tazminatı) etkilemez, sadece gelecekteki davalar için hatalı uygulamayı düzeltir.
Yargılama Kollarına Göre Ayrım
Türkiye'deki yargılama kolları, kanun yollarının işleyişi bakımından farklılıklar gösterir:
- Adli Yargı (Ceza ve Hukuk): Yerel Mahkeme $\rightarrow$ Bölge Adliye Mahkemesi (İstinaf) $\rightarrow$ Yargıtay (Temyiz) şeklinde üç dereceli bir sistem uygulanır.
- İdari Yargı:** İdare/Vergi Mahkemesi Bölge İdare Mahkemesi (İstinaf) Danıştay (Temyiz) şeması geçerlidir.
- Anayasa Mahkemesine yapılan bireysel başvuru yolu ise teknik anlamda bir kanun yolu değil, anayasal bir hak arama yoludur; ancak iç hukuk yolları tükendikten sonra başvurulabildiği için benzer bir işlev görür.