Yargıtay
Temyiz, bölge adliye mahkemeleri (istinaf) veya bölge idare mahkemeleri tarafından verilen ve kanunun kesin olduğunu belirtmediği nihai kararlara karşı başvurulan, davanın yalnızca hukuki yönden incelenmesini sağlayan olağan bir kanun yoludur.
Temyiz incelemesinin temel amacı, ülke genelinde hukuk kurallarının tek biçimde uygulanmasını ve yorumlanmasını (içtihat birliğini) sağlamaktır. Temyiz merci, yerel veya istinaf mahkemeleri gibi yeniden yargılama yaparak yeni bir karar vermez; kararı ya "onar" ya da hukuka aykırı bularak "bozar".
Temyiz Mercileri
Türkiye'de yargılama kollarına göre iki yüksek mahkeme temyiz incelemesini yürütür:
- Yargıtay: Adli yargı kolundaki (hukuk ve ceza) istinaf dairelerinin kararlarını incelemekle görevli en yüksek mahkemedir.
- Danıştay: İdari yargı kolundaki (idare ve vergi) istinaf dairelerinin kararlarını incelemekle görevli en yüksek mahkemedir.
Başvuru Şartları ve Süreleri
Temyiz kanun yoluna başvurabilmek için istinaf mahkemesi kararının tebliğ edilmesinden itibaren kanunda öngörülen yasal süreler içinde dilekçe verilmesi gerekir:
- Hukuk Davalarında Süre: Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 361 uyarınca, bölge adliye mahkemesi hukuk dairesi kararının taraflara tebliğ edildiği tarihten itibaren 2 haftadır.
- Ceza Davalarında Süre: Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 291 uyarınca, bölge adliye mahkemesi ceza dairesi kararının tebliğ edildiği tarihten itibaren 15 gündür.
- Miktar Sınırı (Parasal Sınır): Hukuk ve idari yargıda, kanun koyucu tarafından her yıl güncellenen belirli bir parasal sınırın altındaki mal varlığı davaları temyiz edilemez; bu davalar istinaf aşamasında kesinleşir.
Temyiz İncelemesinin Sınırları ve Kapsamı
Temyiz mahkemelerinin inceleme yetkisi, alt derece mahkemelerinden çok farklı kurallara tabidir:
- Sadece Hukuki Denetim: Temyiz merci maddi vakıa denetimi yapmaz. Yani mahkemenin "olayı hatalı saptadığı, delilleri eksik topladığı veya tanığı yanlış değerlendirdiği" iddiası temyiz konusu yapılamaz. Yüksek mahkeme, sadece "saptanan olaya uygulanan hukuk kuralının doğru olup olmadığını" denetler.
- Dilekçeyle Sınırlılık: Hukuk davalarında yüksek mahkeme, kural olarak tarafların temyiz dilekçelerinde belirttikleri sebeplerle sınırlı inceleme yapar. Ancak kamu düzenini ilgilendiren hukuka aykırılıkları kendiliğinden (re'sen) göz önünde bulundurur. Ceza davalarında ise hükmün hukuka aykırı olması gerekçesiyle temyiz dilekçesinde gösterilen her unsur incelenir.
- Aleyhe Değiştirme ve Bozma Yasağı: Karar sadece sanık veya davacı tarafından temyiz edilmişse, yüksek mahkemenin bozma kararı başvuran kişinin durumunu ilk karardan daha kötü hale getiremez.
Karar Türleri
Temyiz incelemesi sonucunda yüksek mahkeme iki ana karardan birini verir:
- Onama: İstinaf mahkemesinin kararı usul ve kanuna uygun bulunursa onanır ve karar kesinleşir.
- Bozma: Kararda hukuka aykırlık, usul hatası veya kanunun yanlış uygulanması saptanırsa karar bozulur. Bozma kararından sonra dosya, yeniden karara bağlanması için ilgili istinaf mahkemesine veya ilk derece mahkemesine geri gönderilir. Alt mahkemenin bu bozma kararına karşı "direnme" hakkı bulunmaktadır.