Anayasa Mahkemesi

Anayasa Mahkemesi (kısaca AYM), Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 146-153 hükümleri uyarınca kurulan; kanunların, cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü’nün anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetleyen en yüksek anayasal yargı organıdır.

Merkezi Ankara'da bulunan Anayasayı koruma ve temel hakları güvence altına alma görevini üstlenen mahkeme, 1961 Anayasası ile kurulmuş ve 1982 Anayasası döneminde de yetkileri genişletilerek korunmuştur.

Yapısı ve Üyelerinin Seçimi

Anayasa Mahkemesi, 2017 anayasa değişikliklerinin ardından 15 üyeden oluşur. Mahkeme bünyesinde iki daire ve Genel Kurul yer alır. Üyelerin görev süresi 12 yıldır ve bir kişi iki defa Anayasa Mahkemesi üyesi seçilemez. Üyeler 65 yaşını doldurunca emekliye ayrılırlar. Üyelerin seçimi iki farklı merci tarafından gerçekleştirilir:

• Cumhurbaşkanı Tarafından Seçilenler (12 Üye): Yargıtay (3), Danıştay (2), Yükseköğretim Kurulu (YÖK) tarafından önerilen öğretim üyeleri (3) ve üst düzey kamu görevlileri, serbest avukatlar ile birinci sınıf hakim ve savcılar arasından (4) doğrudan seçilir.
• TBMM Tarafından Seçilenler (3 Üye): Sayıştay genel kurulunun kendi üyeleri arasından göstereceği adaylardan (2) ve baro başkanlarının avukatlar arasından göstereceği adaylardan (1) gizli oyla seçilir.

Görev ve Yetkileri

Anayasa Mahkemesi'nin anayasa ile belirlenmiş başlıca görevleri şunlardır:

1. Norm Denetimi (Anayasaya Uygunluk Denetimi)

Mahkeme, hukuk kurallarının anayasaya uygunluğunu iki farklı yolla denetler:

• Soyut Norm Denetimi (İptal Davası): Kanunların, cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin veya TBMM İçtüzüğü’nün yayımlanmasından itibaren 60 gün içinde; Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu veya TBMM üye tamsayısının en az beşte biri (1/5) tarafından doğrudan mahkemede açılan iptal davasıdır.
• Somut Norm Denetimi (Def'i / İtiraz Yolu): Bir davanın görülmesi sırasında, mahkemenin uygulayacağı kanun veya cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümlerinin anayasaya aykırı olduğu iddiasıyla, yerel mahkemenin konuyu çözmesi için Anayasa Mahkemesi'ne başvurmasıdır. AYM'nin bu konuda karar vermesi için 5 aylık süresi vardır.

2. Bireysel Başvuru

2010 anayasa değişiklikleriyle getirilen bu hak kapsamında; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Anayasa ortak alanında yer alan temel hak ve özgürlükleri kamu gücü tarafından ihlal edilen herkes, iç hukuk yollarını (istinaf, temyiz vb.) tüketmiş olmak şartıyla Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapabilir.

3. Yüce Divan Sıfatıyla Yargılama

Anayasa Mahkemesi; Cumhurbaşkanını, bakanları, yüksek mahkeme başkan ve üyelerini, Genelkurmay Başkanını, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlarını, TBMM Başkanını görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar. Yüce Divan kararlarına karşı bir defaya mahsus "yeniden inceleme" başvurusu yapılabilir.

4. Diğer Görevleri

• Siyasi partilerin kapatılmasına veya devlet yardımından kısmen ya da tamamen yoksun bırakılmasına karar vermek.
• Siyasi partilerin mali denetimini yapmak (Sayıştay yardımıyla).
• Milletvekillerinin yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veya milletvekilliğinin düşmesine ilişkin TBMM kararlarının iptali istemlerini incelemek.

Kararlarının Niteliği

Anayasa’nın 153. maddesi uyarınca, Anayasa Mahkemesi’nin kararları kesindir. İptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz. Kararlar; yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri hukuken bağlar. İptal edilen kanun hükümleri, aksine bir karar alınmadıkça kararın Resmî Gazete’de yayımlandığı gün yürürlükten kalkar; ancak mahkeme yerel mağduriyetleri önlemek adına yürürlüğe giriş tarihini en fazla 1 yıl erteleyebilir.

Ayrıca Bakınız

• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası
• Yargıtay
• Danıştay
• Normlar Hiyerarşisi