İstinaf
İstinaf, ilk derece mahkemelerinin verdikleri ve kanunun kesin olduğunu belirtmediği hükümlere karşı başvurulan, davanın hem maddi vakıa hem de hukuki yönlerden yeniden incelenmesini sağlayan iki dereceli yargı sisteminin ikinci aşaması olan olağan bir kanun yoludur.
İstinaf incelemesi sonucunda üst mahkeme, yerel mahkemenin kararını hukuka uygun bulursa başvuruyu reddedebilir, kararı düzelterek onayabilir veya tamamen kaldırarak davanın esası hakkında yeniden yargılama yapıp yeni bir karar verebilir.
İstinaf Mercileri
Türkiye'de yargılama kollarına göre iki farklı istinaf mahkemesi yapılandırılmıştır:
- Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM): Adli yargı kolundaki hukuk ve ceza mahkemelerinin kararlarını incelemekle görevli üst derece mahkemeleridir. Bünyelerinde hukuk ve ceza daireleri bulunur.
- Bölge İdare Mahkemeleri (BİM): İdari yargı kolundaki idare ve vergi mahkemelerinin kararlarını incelemekle görevli üst derece mahkemeleridir.
Başvuru Şartları ve Süreleri
İstinaf kanun yoluna başvurabilmek için kararın tebliğ veya tefhim (duruşmada yüze karşı okunması) edilmesinden itibaren kanunda öngörülen yasal süreler içinde dilekçe verilmesi şarttır:
- Hukuk Davalarında Süre: Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 345 uyarınca, ilk derece mahkemesi kararının taraflara tebliğ edildiği tarihten itibaren 2 haftadır.
- Ceza Davalarında Süre: Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 273 uyarınca, hükmün gerekçesiyle birlikte açıklanmasından (tefhim veya tebliğ) itibaren 7 gündür.
- Miktar Sınırı (Parasal Sınır): Hukuk ve idari yargıda, kanun koyucu tarafından her yıl güncellenen belirli bir parasal sınırın altındaki mal varlığı davaları kesin niteliktedir ve bu kararlara karşı istinaf yoluna başvurulamaz.
İstinaf İncelemesinin Sınırları ve Kapsamı
İstinaf mahkemeleri davayı tamamen baştan ele alan birer üçüncü derece mahkemesi değildir; inceleme belirli kurallarla sınırlandırılmıştır:
- Kamu Düzeni İstisnası: İstinaf dairesi, kural olarak sadece istinaf dilekçesinde belirtilen başvuru sebepleri ve gerekçeleriyle sınırlı olarak inceleme yapar. Ancak kamu düzenine açıkça aykırılık saptarsa, dilekçede yazmasa bile bu durumu kendiliğinden (re'sen) gözetir.
- Yeni Delil Getirme Yasağı: Hukuk yargılamasında taraflar, ilk derece mahkemesinde ileri sürmedikleri yeni vakıaları ve delilleri istinaf aşamasında sunamazlar. Ancak ceza yargılamasında maddi gerçeğe ulaşmak amacıyla istinaf aşamasında da yeni deliller toplanabilir ve duruşma açılabilir.
- Aleyhe Değiştirme Yasağı: Kararı sadece davacı veya sanık istinaf etmişse, istinaf mahkemesi kararı başvuranın aleyhine olacak şekilde değiştiremez (reformatio in peius).
Temyizden Farkları
İstinaf yolu, temyiz yolu ile sıkça karıştırılsa da aralarında temel işleyiş farkları vardır:
- İstinaf mahkemesi maddi vakıa denetimi yapar, tanık dinleyebilir, keşif yapabilir ve esastan yeni bir karar verebilir.
- Temyiz merci olan Yargıtay veya Danıştay ise sadece hukuki denetim yapar; ilk derece veya istinaf mahkemesinin hukuku doğru uygulayıp uygulamadığını denetler, olay incelemesi yapmaz.