Velayet
Velayet, Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 335-351 hükümleri uyarınca, ergin (reşit) olmayan çocukların, bazı istisnai durumlarda ise kısıtlanan ergin çocukların bakımı, eğitimi, korunması ve hukuken temsil edilmesi amacıyla anne ve babaya tanınan hak, yetki ve yükümlülüklerin bütünüdür.
Velayet, çocukların çıkarlarını korumak üzere tasarlanmış şahsa sıkı sıkıya bağlı bir hak olup, kural olarak devredilemez, feragat edilemez ve miras yoluyla başkasına geçmez.
Velayetin Sahibi ve Kullanılması
Hukuki durumlara göre velayet hakkının kimde bulunacağı kanunda şu şekilde belirlenmiştir:
- Evlilik Birliği Devam Ederken: Evlilik birliği sürdüğü müddetçe anne ve baba velayet hakkını ortaklaşa kullanırlar (TMK m. 336/1). Ortak velayette çocukla ilgili önemli kararların birlikte alınması gerekir.
- Ortak Yaşama Ara Verilmesi veya Ayrılık: Hakime ortak hayata ara verme veya ayrılık kararı verildiğinde, velayeti eşlerden birine verebilir.
- Boşanma Hâlinde: Boşanma davası sonucunda hakim, çocuğun menfaatini (üstün yararını) gözeterek velayet hakkını eşlerden birine verir. Türk hukuk uygulamasında, uluslararası sözleşmelerin de etkisiyle, şartların uygun olması hâlinde tarafların anlaşmasıyla ortak velayet kararı da verilebilmektedir.
- Anne ve Babadan Birinin Ölümü: Eşlerden birinin ölümü hâlinde velayet kendiliğinden sağ kalan eşe geçer.
- Anne ve Babanın Evli Olmaması: Anne ve baba evli değilse, velayet kural olarak anneye aittir. Ancak babanın çocuğu tanımış olması veya babalığa hükmedilmesi durumunda, çocuğun menfaati gerektiriyorsa velayet hakimin kararıyla babaya da verilebilir.
Kapsamı ve Sınırları
Velayet hakkı anne ve babaya çocuk üzerinde mutlak bir egemenlik vermez; çocukların haklarını korumaya yönelik ödevler yükler:
- Bakım ve Eğitim: Anne ve baba, çocuğun bakımını, sağlığını, bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişimini sağlamak ve ona yeteneklerine uygun bir eğitim vermekle yükümlüdür.
- Dini Eğitim: Çocuğun dini eğitimini belirleme hakkı anne ve babaya aittir. Ancak ergin olan çocuk, dini inancını seçmekte tamamen özgürdür.
- Temsil Yetkisi: Anne ve baba, üçüncü kişilere karşı çocuğu temsil ederler. Çocuk adına borçlandırıcı veya tasarruf edici işlemleri veli sıfatıyla yaparlar.
Velayetin Kaldırılması
Çocuğun korunmasına yönelik diğer önlemlerden sonuç alınamazsa veya bu önlemlerin yetersiz kalacağı önceden anlaşılırsa, hakim velayetin kaldırılmasına (nez'i) karar verir (TMK m. 348). Velayetin kaldırılmasını gerektiren haller şunlardır:
- Anne ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi.
- Anne ve babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması.
Velayetin kaldırılması kararı, hakim aksini belirtmedikçe doğmuş ve doğacak bütün çocukları kapsar. Velayeti kaldırılan çocuklara bir vasi tayini yapılır.