Vesayet
Vesayet, Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 396-494 hükümleri uyarınca, velayet altında bulunmayan küçüklerin veya haklarının korunması amacıyla kısıtlanan ergin kişilerin hem şahsi hem de mali menfaatlerini korumak için devlet eliyle yürütülen hukuki bir koruma ve temsil müessesesidir.
Vesayet ilişkisi, velayetten farklı olarak doğrudan anne-baba bağına dayanmaz; mahkeme kararıyla kurulur ve devletin sıkı denetimi altında yürütülür.
Vesayet Organları
Vesayet kurumu, görev ve denetim yetkilerine göre "vesayet daireleri" ve "vasi/kayyım" olmak üzere iki ana organdan oluşur:
1. Vesayet Daireleri (Denetim Organları)
- Vesayet Makamı: Vesayet işlerinde ilk derece karar ve uygulama merciidir. Türk hukukunda vesayet makamı sulh hukuk mahkemesidir. Vasinin atanması, görevden alınması ve günlük işlemlerin izni bu makam tarafından yürütülür.
- Denetim Makamı: Vesayet makamının kararlarına karşı yapılacak itirazları inceleyen ve belirli önemli harcamalarda son onay mercisi olan üst kurumdur. Türk hukukunda denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir.
2. Kişi Organları (Temsilciler)
- Vasi: Vesayet altındaki küçüğün veya kısıtlının hem şahsına özen göstermek hem de mal varlığını yönetmek ve onu hukuki işlemlerde temsil etmek üzere atanan kişidir.
- Kayyım: Belirli bir işin görülmesi veya mal varlığının yönetilmesi amacıyla geçici veya sınırlı yetkiyle atanan temsilcidir.
- Yasal Danışman: Kişinin fiil ehliyetini tamamen ortadan kaldırmadan, sadece kanunda sayılan bazı önemli ekonomik ve hukuki işlemlerde (Örn: Taşınmaz satışı, dava açma) görüşü alınması zorunlu kılınan kişidir.
Vesayeti Gerektiren Haller
Türk Medeni Kanunu'na göre bir kişinin vesayet altına alınmasını zorunlu kılan temel haller şunlardır:
- Küçüklük: Velayet altında bulunmayan (anne ve babası ölmüş, boşanma sonrası velayeti kaldırılmış veya gaipliğine karar verilmiş) her küçük çocuk vesayet altına alınır (TMK m. 404).
- Akıl Hastalığı veya Akıl Zayıflığı: Bu nedenlerle işlerini göremeyen, sürekli yardıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan erginler kısıtlanır (TMK m. 405).
- Kötü Yönetim ve Kötü Yaşam Tarzı: Savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı nedeniyle kendisini veya ailesini darlık ve yoksulluğa düşürme tehlikesi olanlar vesayet altına alınır (TMK m. 406).
- Özgürlüğü Bağlayıcı Ceza: Bir yıl veya daha uzun süreli hapis cezasına mahkûm olan her ergin, cezanın infazı süresince kısıtlanır (TMK m. 407).
- Kendi İsteğiyle Kısıtlanma: Yaşlılığı, engelliliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden kişiler kendi talepleriyle vasi isteyebilirler (TMK m. 408).
Vesayetin Sona Ermesi
Vesayet ilişkisi, onu doğuran sebebin ortadan kalkmasıyla veya kanuni sürelerin dolmasıyla sona erer:
- Küçüklerde erginliğin (reşit olmanın) kazanılmasıyla vesayet kendiliğinden sona erer.
- Hapis cezası alanlarda ceza süresinin tamamlanması veya infazın bitmesiyle kısıtlılık kalkar.
- Akıl hastalığı, savurganlık veya bağımlılık gibi nedenlerle kısıtlananlarda ise durumun düzeldiğinin resmi sağlık kurulu raporu veya mahkeme araştırması ile tespit edilmesi üzerine mahkeme kararıyla vesayet kaldırılır.