Yargıtay
Yargıtay, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 154 uyarınca; adli yargı (hukuk ve ceza) mahkemelerince verilen ve kanunun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merci olan bağımsız bir yüksek mahkemedir [🌐].
Merkezi Ankara'da bulunan Yargıtay, ülke genelinde adli hukuk kurallarının tek biçimde uygulanmasını, yorumlanmasını ve adli yargı kolunda içtihat birliğinin sağlanmasını amaçlayan en üst düzey yargı organıdır [🌐].
Tarihçesi
Yargıtay'ın tarihsel kökeni, Osmanlı İmparatorluğu döneminde 1868 yılında kurulan Divan-ı Ahkam-ı Adliyeye dayanır [🌐]. Cumhuriyetin ilanından sonra, 1924 yılında yürürlüğe giren 491 sayılı Kanun ile mahkemenin adı Temyiz Mahkemesi olarak değiştirilmiş ve merkezi Ankara'ya taşınmıştır [🌐]. 1945 yılında çıkarılan 4695 sayılı Kanun ile mahkemenin adı resmi olarak günümüzdeki karşılığı olan Yargıtay yapılmıştır [🌐].
Yapısı ve Organları
Yargıtay, idari ve yargısal işlevlerini yerine getirmek üzere çeşitli kurullardan ve dairelerden oluşur [🌐]:
- Hukuk ve Ceza Daireleri: Yargıtay'ın temel yargılama birimleridir [🌐]. İstinaf mahkemelerinden (Bölge Adliye Mahkemeleri) gelen dosyaların temyiz incelemesini yaparlar [🌐]. Her dairede bir daire başkanı ve yeteri kadar üye bulunur [🌐].
- Hukuk ve Ceza Genel Kurulları: İlgili dairelerin kararlarına karşı alt derece mahkemelerinin verdikleri "direnme kararlarını" inceleyen üst kurullardır [🌐]. Ayrıca kanunların farklı dairelerce farklı yorumlandığı durumlarda uyuşmazlıkları çözerler [🌐].
- İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu: Yargıtay dairelerinin veya genel kurullarının benzer olaylarda birbirine aykırı verdikleri kararları kesin olarak karara bağlayan en üst kuruldur [🌐]. Bu kurulun verdiği "İçtihadı Birleştirme Kararları" (İBK) resmi gazitede yayımlanır ve tüm mahkemeleri hukuken bağlar [🌐].
- Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı: Kamu adına ceza davalarında temyiz süreçlerini takip eden, siyasi partilerin kapatılması davalarını açan ve denetleyen yüksek savcılık makamıdır [🌐].
Görev ve Yetkileri
Yargıtay'ın kanunla belirlenmiş başlıca görevleri şunlardır [🌐]:
- Temyiz İncelemesi: Adli yargı ilk derece ve istinaf mahkemelerinden verilen kararları sadece hukuka uygunluk yönünden incelemek; maddi vakıa denetimi yapmaksızın kararları onamak veya bozmak [🌐].
- İlk Derece Mahkemesi Sıfatıyla Yargılama: Kanunun açıkça yetkilendirdiği durumlarda, belirli üst düzey kamu görevlilerinin (Örn: Hakimler, savcılar, bakanlar, yüksek mahkeme üyeleri) görevleriyle ilgili işledikleri suçları ilk derece mahkemesi sıfatıyla yargılamak [🌐].
- Kanun Yararına Bozma: Kesinleşmiş ancak hukuka aykırı olan kararları, tarafların şahsi haklarına zarar vermeksizin hukukun doğru uygulanması adına inceleyip bozmak [🌐].
Üyelerinin Seçimi
Yargıtay üyeleri, birinci sınıfa ayrılmış ve yasal süresini tamamlamış adli yargı hakim ve cumhuriyet savcıları arasından Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK) tarafından gizli oyla seçilir [🌐]. Yargıtay Birinci Başkanı, Birinci başkanvekilleri ve daire başkanları ise Yargıtay Genel Kurulu tarafından kendi üyeleri arasından gizli oyla seçilir [🌐]. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Başsavcıvekili ise Yargıtay Genel Kurulu'nun belirlediği adaylar arasından Cumhurbaşkanı tarafından seçilir [🌐].