Re'sen
Re'sen (günlük dildeki adıyla kendiliğinden veya mahkemenin/kurumun doğrudan harekete geçmesi), hukuk sisteminde bir hâkimin, savcının veya resmi bir devlet kurumunun, tarafların herhangi bir talebi, şikayeti veya başvurusu olmaksızın, sırf kanunların verdiği yetkiye dayanarak bir işlemi doğrudan doğruya yapmasıdır.
Normal şartlarda hukuk davalarında "taraflarca hazırlama ilkesi" geçerlidir; yani taraflar istemedikçe hakim kendiliğinden dava açamaz veya delil toplayamaz. Ancak kamu düzenini ilgilendiren hayati durumlarda devlet, yetkili memurlarına ve hakimlerine "Kimsenin dilekçe vermesini bekleme, durumu fark ettiğin an re'sen harekete geç" talimatı verir.
Günlük Hayattan ve Mahkemelerden Re'sen İşlem Örnekleri
Bu kavramın karşımıza çıktığı en yaygın durumlar şunlardır:
1. Mahkemelerin Kamu Düzenini Koruması
- Çocukların Korunması: Bir boşanma davasında anne ve baba çocuk için nafaka istemeyi unutsalar bile, hakim çocuğun mağdur olmaması için iştirak nafakası bağlanmasına re'sen (kendiliğinden) karar verir.
- Görevsizlik Kararı: Siz davanızı yanlış mahkemede açtıysanız (örneğin bir tüketici sorununu Asliye Hukuk Mahkemesi'ne taşıdıysanız), karşı taraf itiraz etmese bile hakim bunu fark ettiği an dosyayı kapatır ve re'sen "Bu davaya bakmaya ben görevli değilim" der (bkz: tüketici mahkemesi).
- Akıl Sağlığı Durumları: Bir davada taraflardan birinin akıl sağlığının yerinde olmadığı fark edilirse, hakim kimsenin başvurusunu beklemeden o kişiye bir vasi atanması için durumu re'sen Sulh Hukuk Mahkemesi'ne bildirir.
2. Ceza Hukukunda Savcılık Soruşturmaları
- Şikayete Tabi Olmayan Suçlar: Cinayet, hırsızlık, nitelikli dolandırıcılık veya haksız yaralama gibi toplum güvenliğini sarsan suçlarda, mağdur kişi şikayetçi olmasa veya sonradan şikayetinden vazgeçse bile, Cumhuriyet savcısı soruşturmayı re'sen (kendiliğinden) yürütür ve kamu davası açar (bkz: ceza hukuku).
3. İdari ve Kurumsal İşlemler
- Nüfus Kayıtlarının Güncellenmesi: Bir kişinin vefat ettiği resmi belgelerle (bkz: defin ruhsatı) nüfus müdürlüğüne ulaştığında, müdürlük görevlileri ailenin başvuru yapmasını beklemeden o kişinin kaydını sisteme re'sen "Ölü" olarak işler (bkz: nüfus müdürlüğü).
- Fazla Paranın İadesi: Bir dava bittiğinde ve karar kesinleştiğinde, dava başında yatırılan gider avansı parasından harcanmayan bir kısım kaldıysa, mahkeme kalemi vatandaşın dilekçe vermesine gerek kalmaksızın bu parayı re'sen vatandaşın hesabına iade eder.
Re'sen İşlemlerin Tersi Nedir?
Re'sen kavramının tam tersi "Talep Üzerine" (tarafların istemiyle) yapılan işlemlerdir.
- Örneğin; hakim durup dururken kimseye manevi tazminat parası verilmesine hükmedemez. Tazminat alınabilmesi için mutlaka zarar gören kişinin mahkemeye bir itiraz dilekçesi veya dava dilekçesi sunarak bunu açıkça "talep etmiş" olması şarttır.