Rüşvet
Rüşvet (رشوة), bir kamu görevlisinin görevinin gereklerine aykırı olarak bir işi yapması, yapmaması, geciktirmesi veya hızlandırması amacıyla kendisi ya da bir başkası lehine kişiyle haksız bir menfaat üzerinde mutabakata varması ve bu menfaati temin etmesiyle oluşan, kamu idaresinin güvenirliğine ve işleyişine karşı işlenen çok failli bir ceza hukuku suçudur.[1]
Bu suç, kamu hizmetlerinin tarafsız, eşit, liyakatli ve adil yürütülmesi ilkesini doğrudan ihlal eder. Suçun oluşması için kamu görevlisinin haksız menfaati fiilen alması dahi gerekmez; menfaat konusunda tarafların karşılıklı iradelerinin uyuşması (rüşvet anlaşması) suçun tamamlanması için yeterli kabul edilir.
Yasal Dayanak
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) "Kamu İdaresinin Güvenilirliğine ve İşleyişine Karşı Suçlar" başlıklı bölümünde, 252. maddede düzenlenmiştir.
TCK m. 252/1 hükmüne göre:
"Görevinin gereklerine aykırı olarak bir işi yapmak veya yapmamak için kişiyle vardığı anlaşma çerçevesinde bir menfaat temin eden kamu görevlisi cezalandırılır."
Suçun Unsurları ve Özellikleri
Çok Failli Suç Niteliği (Karşılaşmalı Suç)
Rüşvet suçu zorunlu olarak en az iki kişinin katılımıyla işlenebilen "karşılaşmalı" (çift yanlı) bir suçtur:
- Rüşvet Alan (Kamu Görevlisi): Görevi gereği menfaat temin eden kişidir; fail bakımından özgü suç niteliği taşır.
- Rüşvet Veren (Sivil Kişi veya Diğer Taraf): Kamu görevlisine menfaat sağlayan veya teklif eden taraftır; o da asli fail sıfatıyla cezalandırılır.
- Taraflar arasında menfaatin sağlanmasına yönelik irade birliği (anlaşma) sağlandığı anda suç her iki taraf için de tamamlanmış sayılır.
Menfaat Kavramı
Rüşvete konu menfaatin yalnızca nakit para olması şart değildir. Taşınır veya taşınmaz mal, tatil masrafı, borcun silinmesi, hisse devri, cinsel menfaat veya kişiye sağlanan her türlü ekonomik ve şahsi yarar menfaat kapsamındadır.
Rüşvet Anlaşması
Suçun teşebbüs aşamasında kalıp kalmadığını belirlemede anlaşma kriteri esastır:
- Kamu görevlisinin teklifi sivil kişi tarafından kabul edilirse anlaşma sağlanmış ve suç tamamlanmış olur.
- Taraflardan birinin rüşvet teklif etmesi ancak karşı tarafın bunu kesin olarak reddetmesi hâlinde eylem teşebbüs aşamasında kalır; teklifte bulunan fail hakkında verilecek ceza yarı oranında indirilir (TCK m. 252/4).
Yaptırımlar ve Ağırlaştırıcı Haller
Temel Ceza
- Rüşvet alan kamu görevlisi ile rüşvet veren kişi hakkında 4 yıldan 12 yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür.
- Kamu görevlisinin rüşvet talebinde bulunması fakat kişinin bunu kabul etmemesi ya da kişinin rüşvet teklif edip memurun reddetmesi durumunda faile bu cezanın yarısı verilir.
Nitelikli Hâller (Cezayı Artıran Durumlar)
TCK m. 252/7 uyarınca rüşvet alan veya talep eden ya da bu konuda anlaşmaya varan kişinin;
olması hâlinde verilecek ceza üçte birden yarıya kadar artırılır.
Etkin Pişmanlık (TCK m. 254)
Kanun koyucu kamu idaresine sızan rüşvet ilişkilerini ortaya çıkarabilmek amacıyla etkin pişmanlık kurumuna yer vermiştir:
- Rüşvet Veren Bakımından: Rüşvet veren kişi, durum resmi makamlarca haber alınmadan önce olayı yetkili mercilere haber verir ve rüşvet konusu şeyi iade ederse hakkında ceza verilmez.
- Rüşvet Alan Kamu Görevlisi Bakımından: Kamu görevlisi, durum soruşturulmaya başlanmadan önce rüşvet konusu şeyi yetkili makamlara teslim eder ve soruşturmayı kolaylaştırırsa hakkında ceza verilmez.
- Anlaşmadan Vazgeçme: Rüşvet anlaşması yapıldıktan sonra menfaat henüz temin edilmeden pişmanlık gösterip yetkililere haber veren kişiye ceza verilmez.
İrtikap Suçundan Ayrımı
| Kriter | Rüşvet (TCK m. 252) | İrtikap (TCK m. 250) |
|---|---|---|
| Tarafların Konumu | İki taraf da suçun failidir (alan ve veren birlikte cezalandırılır). | Menfaat temin eden kişi suçun faili değil, mağdurudur. |
| İrade Durumu | Karşılıklı uzlaşma, rıza ve menfaat birliği vardır. | Memurun manevi baskısı (icbar), aldatması (ikna) veya yanılgıdan faydalanması vardır. |
| İşin Niteliği | Görevin gereklerine açıkça aykırı bir iş yaptırılır. | Memur yapması gereken veya yapmaması gereken işlemi baskı aracı olarak kullanır. |
Muhakeme Usulü ve Görevli Mahkeme
- Görevli Mahkeme: Rüşvet suçuna bakmakla görevli mahkeme 5235 sayılı Kanun m. 12 uyarınca Ağır Ceza Mahkemesidir.
- Soruşturma Usulü: Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından re'sen soruşturulur, şikâyete bağlı değildir.
- Özel Soruşturma Usulü: 3628 sayılı Mal Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzluklarla Mücadele Kanunu kapsamında memurlar hakkında izin şartı aranmaksızın doğrudan savcılık soruşturması yürütülebilir.
Ayrıca Bakınız
Kaynakça
- ↑ Toroslu, Nevzat (2020). *Ceza Hukuku Özel Kısım*. Ankara: Savaş Yayınevi.