Taksir
Taksir (تقصير), failin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranarak, suçun kanuni tanımında yer alan neticeyi öngörmeyerek veya öngörmesine rağmen istemeyerek gerçekleştirmesi durumunu ifade eden bir ceza hukuku kusurluluk şeklidir.[1]
Türk ceza adalet sisteminde kural, suçların kast ile işlenmesidir. Taksirli bir fiilin cezalandırılabilmesi için kanunda o suç tipi bakımından taksirle işlenişin açıkça cezalandırılacağının belirtilmiş olması zorunludur (kanunilik ilkesi).
Hukuki Dayanak
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) "Genel Hükümler" kısmında yer alan 22. maddesinde hükme bağlanmıştır:
"Taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla, bir neticenin öngörülmeyerek gerçekleştirilmesidir." (TCK m. 22/2)
Taksirin Unsurları
Bir eylemin taksirli suç teşkil edebilmesi için beş unsurun bir arada bulunması şarttır:
- Fiilin Kanunda Taksirle İşlenebileceğinin Belirtilmesi: Kanun açıkça taksir hâlini suç saymadıkça dikkatsiz davranış cezalandırılamaz (örneğin kasten mala zarar verme suçtur ancak taksirle mala zarar verme TCK'de suç olarak düzenlenmemiştir).
- Hareketin İradi Olması: Netice istenmemiş olsa bile, neticeyi doğuran icrai veya ihmali hareketin failin kendi iradesine dayanması gerekir (örneğin aracın frenine basmamak veya direksiyonu kırmak iradidir).
- Dikkat ve Özen Yükümlülüğüne Aykırılık: Failin mensup olduğu meslek, sanat, toplumsal yaşam kuralları veya mevzuatın (trafik kuralları, iş güvenliği yönetmelikleri, tıp protokolleri) kendisine yüklediği objektif dikkat ve özen görevini ihlal etmesi gerekir.
- Neticenin Öngörülebilir Olması: Meydana gelen sonucun ortalama bir insan veya aynı meslek standardındaki makul bir kişi tarafından tahmin edilebilir nitelikte olması şarttır. Öngörülemeyecek neticeler kaza veya tesadüf sayılır ve ceza sorumluluğu doğurmaz.
- Nedensellik Bağı: İhlal edilen özen yükümlülüğü ile meydana gelen somut netice (yaralanma, ölüm vb.) arasında doğrudan bir illiyet bağı bulunmalıdır.
Taksir Türleri
1. Basit (Bilinçsiz / Adi) Taksir
Failin gereken dikkat ve özeni göstermemesi sebebiyle meydana gelebilecek hukuka aykırı neticeyi hiç tahmin etmemesi, aklına getirmemesi hâlidir (TCK m. 22/2).
- Örnek: Temizlik yaparken balkondan aşağı silkelediği halının birinin başına düşebileceğini hiç düşünmeyen ve yoldan geçeni yaralayan kişinin durumu.
2. Bilinçli Taksir
Failin neticeyi öngörmesine (tahmin etmesine) rağmen, şahsi becerisine, tecrübesine, şansına veya dış etkenlere güvenerek bu neticenin gerçekleşmeyeceğine inanması ve istemediği neticeye sebebiyet vermesidir (TCK m. 22/3).
- Cezanın Artırılması: TCK m. 22/3 uyarınca bilinçli taksir hâlinde taksirli suç için kanunda öngörülen temel ceza üçte birden yarısına kadar artırılır.
- Örnek: Kırmızı ışıkta hızla geçerken birine çarpabileceğini öngören ancak "ben usta şoförüm, bir şey olmaz" diyerek gaza basıp yayaya çarpan sürücünün durumu.
Kusurluluk Türlerinin Karşılaştırılması
| Kusur Türü | Neticenin Bilinmesi / Öngörülmesi | Neticeye Karşı İrade (İsteme Durumu) |
|---|---|---|
| Doğrudan Kast | Netice kesin olarak bilinir ve öngörülür | Netice doğrudan istenir ve hedeflenir |
| Olası Kast | Netice muhtemel olarak öngörülür | "Olursa olsun" denilerek netice kabullenilir / göze alınır |
| Bilinçli Taksir | Netice öngörülür | Netice kesinlikle istenmez; gerçekleşmeyeceğine güvenilir |
| Basit Taksir | Netice özen eksikliğinden öngörülmez | Netice istenmez |
Taksirli Suçlarda Şahsi Cezasızlık ve Cezada İndirim (TCK m. 22/6)
Taksirli hareket sonucu meydana gelen netice, münhasıran failin kişisel ve ailevi durumu bakımından artık bir ceza verilmesini gereksiz kılacak derecede ağır bir mağduriyete yol açmışsa faile ceza verilmez:
- Örnek: Geri manevra yaparken dikkatsizlik sonucu kendi çocuğunun ölümüne sebebiyet veren anne veya babaya ceza verilmemesi (şahsi cezasızlık sebebi).
- Bu fiil bilinçli taksirle işlenmişse ceza tamamen ortadan kalkmaz; verilecek ceza yarıdan altıda bire kadar indirilebilir.
Türk Ceza Hukukunda Temel Taksirli Suçlar
- Taksirle öldürme (TCK m. 85)
- Taksirle yaralama (TCK m. 89)
- Taksirle genel güvenliğin tehlikeye sokulması (TCK m. 171)
- Taksirle çevrenin kirletilmesi (TCK m. 182)
Yargılama Usulü ve Belirleyici Kurallar
- Bireyselleştirme: Birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda herkes kendi kusurundan bağımsız olarak sorumludur; faillerin kusurları birbirine takas edilemez veya toplanamaz (TCK m. 22/5).
- Kusur Oranının Tespiti: Taksirli suçlarda hâkim, cezanın alt ve üst sınırı arasında temel cezayı belirlerken failin kusur oranını (asli kusurlu / tali kusurlu ayrımını) Adli Tıp Kurumu Trafik İhtisas Dairesi veya uzman bilirkişi raporlarıyla tespit eder.
Ayrıca Bakınız
Kaynakça
- ↑ Öztürk, Bahri; Erdem, Mustafa Ruhan (2020). *Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler*. Ankara: Seçkin Yayıncılık.