Kamu iktisadî teşebbüsleri
Kamu iktisadi teşebbüsü (kısaca KİT), sermayesinin tamamı veya yarıdan fazlası doğrudan ya da dolaylı olarak devlete veya kamu tüzel kişilerine ait olan, iktisadi alanda ticari ve sınai faaliyette bulunmak amacıyla kurulan kamu işletmelerinin genel adıdır.[1]
KİT'ler, devletin üretim, sanayi, ulaştırma, enerji ve bankacılık gibi stratejik sektörlere doğrudan müdahale etmesini, piyasaları regüle etmesini, kalkınmayı hızlandırmasını ve kamu yararı doğrultusunda mal veya hizmet üretmesini sağlayan iktisadi araçlardır.
Yasal Dayanak ve Tarihçe
- Tarihsel Süreç: Cumhuriyetin ilk yıllarında Devletçilik ilkesi doğrultusunda temelleri atılmış; Sümerbank, Etibank, Devlet Demiryolları gibi kuruluşlarla sanayileşme hamleleri finanse edilmiştir. 1938 tarihli 3460 sayılı ve 1964 tarihli 440 sayılı kanunlarla hukuki rejimleri şekillendirilmiştir.
- Mevcut Yasal Çerçeve: KİT'lerin kuruluş, yönetim, denetim ve tasfiyesine ilişkin temel kurallar, 1984 tarihli ve 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname (KHK) ile düzenlenmiştir.
- Özelleştirme Kanunu: 1994 tarihli ve 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun ile birçok KİT özelleştirme portföyüne alınmış veya küçültülmüştür.
KİT Türleri
233 sayılı KHK uyarınca Kamu İktisadi Teşebbüsleri iki ana grupta sınıflandırılır:
İktisadi Devlet Teşekkülü (İDT)
- Sermayesinin tamamı devlete ait olup iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet göstermek üzere kurulan kamu teşebbüsleridir.
- Temel amaçları kârlılık ve verimlilik ilkeleri doğrultusunda piyasa koşullarında çalışmaktır (örneğin BOTAŞ, ÇAYKUR, Türkiye Taşkömürü Kurumu).
Kamu İktisadi Kuruluşu (KİK)
- Sermayesinin tamamı devlete ait olup tekel niteliğindeki mal ve hizmetleri kamu yararı gözeterek üretmek ve pazarlamak üzere kurulan kamu teşebbüsleridir.
- Kârlılıktan ziyade kamu hizmeti yönü ağır basar; tekel veya imtiyaz haklarına sahip olabilirler (örneğin TCDD, Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü, Devlet Hava Meydanları İşletmesi).
İDT ve KİK Karşılaştırması
| Kriter | İktisadi Devlet Teşekkülü (İDT) | Kamu İktisadi Kuruluşu (KİK) |
|---|---|---|
| Temel Faaliyet Amacı | Ticari, kârlılık ve verimlilik odaklı iktisadi faaliyet | Tekel niteliğindeki kamu hizmeti üretimi |
| Hizmetin Niteliği | Ticari/sınai mal ve hizmet | Genellikle kamu hizmeti ve tekel imtiyazı |
| Sermaye Yapısı | Sermayesinin tamamı devlete aittir | Sermayesinin tamamı devlete aittir |
| Örnek Kuruluşlar | BOTAŞ, TPAO, ÇAYKUR | TCDD, DHMİ, Kıyı Emniyeti |
Teşkilat ve Bağlı Birimler
233 sayılı KHK'ye göre bir KİT bünyesinde sermaye ve ortaklık payına göre şu yapılar bulunur:
- Müessese: Sermayesinin tamamı bir İDT veya KİK'e ait olan, tüzel kişiliği bulunmayan ancak idari bakımdan özerk işletme birimidir.
- Bağlı Ortaklık: Sermayesinin en az %51'i bir İDT veya KİK'e ait olan ve bağımsız tüzel kişiliği bulunan anonim şirketlerdir.
- İştirak: Sermayesinin %15'i ile %50'si arasındaki payı bir teşebbüs veya bağlı ortaklığa ait olan şirketlerdir.
Hukuki Statü ve Tabi Oldukları Rejim
KİT'ler kamu hukuku ile özel hukukun kesişiminde yer alan melez (karma) bir hukuki statüye sahiptir:
- Özel Hukuk Rejimi: Faaliyetlerinde kural olarak Türk Ticaret Kanunu ve Borçlar Kanunu hükümlerine tabidirler. Üçüncü kişilerle yaptıkları alım-satım ve ticari sözleşmeler özel hukuk sözleşmesidir; doğan uyuşmazlıklar adli yargıda (asliye ticaret mahkemesi) görülür.
- Personel Rejimi: KİT personeli kural olarak 657 sayılı Kanun'a değil, 399 sayılı KHK hükümlerine tabidir. Personel; memurlar, sözleşmeli personel ve işçiler şeklinde istihdam edilir.
- Kamu Tüzel Kişiliği: İlgili Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi veya kuruluş kanunlarında kamu tüzel kişiliğine haiz oldukları açıkça belirtilir.
- Kamu İhale Kanunu: KİT'ler 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun temel ilkelerine ve istisna hükümlerine tabidir.
Denetim Yolları
KİT'lerin harcama ve mali işlemleri klasik devlet dairelerinden farklı bir denetim sürecine tabidir:
- Sayıştay Denetimi: KİT'ler 6085 sayılı Sayıştay Kanunu uyarınca mali yönden Sayıştay tarafından denetlenir.
- TBMM KİT Komisyonu: Sayıştay tarafından hazırlanan KİT denetim raporları Türkiye Büyük Millet Meclisi KİT Komisyonu'nda incelenir ve teşebbüs yönetimlerinin ibrası TBMM nezdinde karara bağlanır.
Ayrıca Bakınız
Kaynakça
- ↑ Günday, Ender (2019). *İdare Hukuku*. Ankara: İmaj Yayınevi.