Cumhuriyet Savcısı

Cumhuriyet savcısı, devlet ve kamu adına iddia makamını temsil eden, suç haberinin kendisine ulaşmasıyla birlikte maddi gerçeği ortaya çıkarmak amacıyla lehe ve aleyhe delilleri toplayarak soruşturma yürüten, suç şüphesinin yeterli boyuta ulaşması hâlinde kamu davası açan ve mahkemelerde kamu menfaatini savunan adli yargı süjesidir.^[1]

Türkiye Cumhuriyeti yargı teşkilatında savcılar, adli ve idari nitelikteki işlemlerinde Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) bünyesinde hâkimler ile birlikte aynı mesleki ve anayasal teminatlara (hâkimlik ve savcılık teminatı) bağlı olarak görev icra ederler.

Hukuki Dayanak ve Unvanın Kaynağı

Anayasal Çerçeve: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 139 ve 140. maddelerinde hâkimler ve savcılar birlikte düzenlenmiş; savcılara azlolunamama, aylık ve ödeneklerinden yoksun bırakılamama gibi tam bir anayasal güvence tanınmıştır.
Teşkilat Kanunu: 5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanunun 16 ila 24. maddeleri Cumhuriyet Başsavcılığının kuruluşu ve görevlerini hükme bağlar.
Muhakeme Hukuku: Görev, yetki ve soruşturma usulleri 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) çerçevesinde yürütülür.
"Cumhuriyet" Unvanının Tarihçesi: Türkiye'de savcılara "Cumhuriyet Savcısı" unvanı, cumhuriyetin ilanından sonra dönemin Adalet Bakanı Mahmut Esat Bozkurt'un önerisiyle verilmiştir. Bu unvan, savcının herhangi bir şahsı, makamı veya iktidarı değil; doğrudan doğruya Türkiye Cumhuriyeti'ni ve onun hukuk düzeni ile kamusal menfaatini korumakla yükümlü olduğunu simgeler.

Görev ve Yetkileri

1. Soruşturma Evresi (CMK m. 160 vd.)

Cumhuriyet savcısı, ihbar, şikâyet veya başka bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini edinir edinmez kamu adına soruşturmaya derhâl başlamakla yükümlüdür (mecburilik ilkesi):

Maddi Gerçeğin Araştırılması: Şüphelinin hem aleyhine olan hem de lehine olan delilleri eşit bir titizlikle toplamak, delillerin karartılmasını önlemek ve muhafaza altına almak zorundadır (CMK m. 160/2).
Adli Kolluk Üzerindeki Yetki: Soruşturma işlemlerini yürütürken polis, jandarma ve sahil güvenlik gibi adli kolluk görevlilerine doğrudan emir ve talimat verir. Kolluk, savcının adli emirlerini derhâl yerine getirmekle yükümlüdür (CMK m. 161).
Koruma Tedbirlerine Başvurma: Gözaltı kararı vermek, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde arama, el koyma emri düzenlemek; sulh ceza hâkimliğinden tutuklama, adli kontrol kararı talep etmek yetkisine sahiptir.

2. Soruşturma Sonucu Verilebilecek Kararlar

Soruşturma evresi sonunda savcılık makamı üç farklı hukuki işlem tesis edebilir:

Kovuşturmaya Yer Olmadığına Dair Karar (KYOK / Takipsizlik): Kamu davası açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması (zamanaşımı, af, şikâyetten vazgeçme vb.) hâlinde verilir (CMK m. 172). Bu karara karşı itiraz mercii sulh ceza hâkimliğidir.
İddianame Düzenlenmesi (Kamu Davasının Açılması): Soruşturma evresi sonunda toplanan deliller, suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa savcı bir iddianame düzenleyerek görevli mahkemeye kamu davası açar (CMK m. 170).
Alternatif Uyuşmazlık Çözümleri: Suçun niteliğine göre dosyayı uzlaştırma bürosuna veya önödeme ya da seri muhakeme usulü bürosuna tevdi edebilir.

3. Kovuşturma Evresindeki Rolü

Asliye Ceza ve Ağır Ceza Mahkemesi nezdindeki duruşmalara katılarak iddia makamı sıfatıyla devleti ve toplumu temsil eder.
Duruşmada toplanan delilleri değerlendirir, sanığa ve tanıklara doğrudan soru yöneltebilir (çapraz sorgu).
Yargılamanın sonunda esas hakkındaki görüşünü (mütalaa) açıklar; sanığın cezalandırılmasını veya beraatini isteyebilir.
Mahkemenin verdiği kararlara karşı sanığın aleyhine veya bizzat sanığın lehine olmak üzere istinaf ve temyiz kanun yollarına başvurma hakkı ve görevi vardır.

4. İnfaz ve İdari Görevleri

Kesinleşen ceza mahkûmiyeti hükümlerinin infazını (ceza infaz kurumlarına sevki, müddetname tanzimini, şartla salıverilme ve denetimli serbestlik takiplerini) Cumhuriyet Başsavcılığı bünyesindeki İnfaz Bürosu yürütür.
Ceza infaz kurumları ve tutukevlerinin genel denetim ve gözetimini sağlar.

5. Hukuk Davalarındaki İstisnai Rolü

Savcılar yalnızca ceza davalarında değil, kamu düzenini ve zayıfların korunmasını ilgilendiren bazı özel hukuk ve aile hukuku süreçlerinde de taraf sıfatına haizdir:

Evlenmenin butlanı davalarını re'sen açmak (TMK m. 146),
Gaiplik veya yaş düzeltme davalarında kamu menfaatini temsil etmek,
Dernek veya vakıfların kanuna aykırı faaliyetleri sebebiyle feshi davalarını açmak.

Teşkilat Yapısı ve Hiyerarşik Dereceleri

Unvan	Görev Alanı	İşlevi
Cumhuriyet Başsavcısı	İl ve ilçe adliyeleri, Bölge Adliye Mahkemeleri	İlgili yargı çevresindeki başsavcılığı temsil ve sevk eder; idari ve adli hiyerarşinin en üstündedir.
Cumhuriyet Başsavcı Vekili	Büyükşehir ve iş hacmi yüksek adliyeler	Başsavcı adına belirli büroların (Terör, Örgütlü Suçlar, Basın vb.) koordinasyonunu sağlar.
Cumhuriyet Savcısı	İl ve ilçe Cumhuriyet Başsavcılıkları	Soruşturmaları bizzat yürüten ve duruşmalarda iddia makamını temsil eden yargı süjesidir.
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı	Yargıtay	Temyiz merciinde kamu adına görüş bildirir; siyasi partilerin kapatılması davalarını Anayasa Mahkemesi nezdinde açar.

Hâkimlik ve Savcılık Teminatı

Cumhuriyet savcıları, görevlerini bağımsız bir şekilde yerine getirebilmeleri için anayasal güvence altına alınmıştır:

Azlolunamazlık: Kendileri istemedikçe Anayasa'da belirtilen yaş haddinden (65 yaş) önce emekliye sevk edilemezler.
Özlük Güvencesi: Bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun bırakılamazlar.
Teftiş: Görevlerini kanunlara uygun yapıp yapmadıkları idari amirlerince değil, yalnızca Adalet Bakanlığı ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu müfettişlerince denetlenir.

Savcı ile Hâkim Arasındaki Farklar

Kriter	Cumhuriyet Savcısı	Hâkim
Yargılamadaki Konumu	İddia makamıdır; ceza muhakemesinin tarafıdır	Karar ve hüküm makamıdır; uyuşmazlığın tarafsız hakemidir
Hiyerarşik Yapı	Başsavcılık çatısı altında iç adli ve idari hiyerarşi (başsavcı denetimi) mevcuttur	Mahkemesinde tamamen bağımsızdır; emir ve talimat alamaz (Anayasa m. 138)
Harekete Geçme	Re'sen (kendiliğinden) soruşturma başlatabilir	Önüne dava gelmedikçe kendiliğinden yargılama yapamaz (taleple bağlılık)
Duruşmadaki İşlevi	Kamu adına iddiayı savunur, mütalaa verir	Yargılamayı yönetir ve nihai hükmü tesis eder

Ayrıca Bakınız

Kaynakça

↑ Centel, Nur; Zafer, Hamide (2021). *Ceza Muhakemesi Hukuku*. İstanbul: Beta Basım.

[1] Centel, Nur; Zafer, Hamide (2021). *Ceza Muhakemesi Hukuku*. İstanbul: Beta Basım.

[1]