Nispi harç

Nispi harç, konusu doğrudan para olan veya para ile ölçülebilen (ev, arsa, araba gibi maddi değeri olan) davalarda, dava edilen toplam tutar ya da malın değeri üzerinden belirli bir yüzdeye (oran esasına) göre hesaplanan mahkeme harcıdır.

Konusu para olmayan davalarda ödenen sabit ve ucuz fiyatlı maktu harcın aksine, nispi harçta dava konusu para veya malın değeri ne kadar yüksekse, devlete ödenecek harç miktarı da o oranda artar. Mahkemelerdeki harç oranları 492 sayılı Harçlar Kanunu kapsamında belirlenir.

Nasıl Hesaplanır ve Ne Zaman Ödenir?

Nispi harç, dava sürecinde iki aşamalı olarak tahsil edilir:

1. Peşin Nispi Harç (Dava Açarken Ödenen)

Bir vatandaş malvarlığına veya alacağına ilişkin (örneğin 1 milyon TL'lik bir tazminat veya alacak davası) dava açarken, dava konusu toplam tutarın yasal oranı üzerinden hesaplanan harcın dörtte birini (%25'ini) mahkeme veznesine peşin olarak yatırmak zorundadır.

• Hukuk davalarında genel nispi karar ve ilam harcı oranı dava değerinin binde 68,31'idir.
• Dava açarken bu toplam tutarın dörtte biri (yaklaşık binde 17,07'si) peşin harç olarak alınır.

2. Bakiye (Kalan) Karar Harcı (Dava Bitiminde Ödenen)

Dava bittikten ve hakim davacıyı haklı bulduktan sonra, binde 68,31'lik toplam harçtan dava başında peşin yatırılan miktar çıkarılır. Geriye kalan dörtte üçlük (%75'lik) kısım, davayı kaybeden taraftan tahsil edilerek devlet hazinesine aktarılır.

Herkesin Anlayabileceği Bir Örnek

Ahmet Bey, kendisine olan 100.000 TL'lik borcunu ödemeyen Mehmet Bey'e karşı bir alacak davası açmak istemektedir:

• Davanın nispi karar harcı toplamı (100.000 TL * 0,06831) = 6.831 TL'dir.
• Ahmet Bey davayı açarken bu paranın dörtte biri olan 1.707,75 TL'yi peşin harç olarak (gider avansıyla birlikte) mahkeme veznesine yatırır.
• Dava süreci biter ve Ahmet Bey davayı tamamen kazanırsa; mahkeme, kalan 5.123,25 TL'lik harcı davayı kaybeden Mehmet Bey'den tahsil eder. Ayrıca Ahmet Bey'in dava başında peşin yatırdığı 1.707,75 TL de Mehmet Bey'den alınarak Ahmet Bey'e geri ödenir (Bkz: vekalet ücreti).

Hangi Davalar Nispi Harca Tabidir?

Maddi bir değerin veya paranın el değiştirmesini amaçlayan neredeyse tüm davalar nispi harçla açılır:

• Alacak davaları ve ticari alacak uyuşmazlıkları (bkz: kambiyo senedi).
• Maddi ve manevi tazminat davaları.
• Evlilik birliği bittikten sonra açılan mal rejimi tasfiyesi (özellikle katılma alacağı) davaları.
• Düğün takılarının bedelinin nakit istendiği ziynet alacağı davaları.
• Mirasçıların hakkını korumak için açılan muvazaalı işlem (muris muvazaası) kaynaklı tapu iptal ve tescil davaları.

Harç Yatırılmazsa veya Eksik Yatırılırsa Ne Olur?

Nispi harcın dava açılırken peşin yatırılması yargılamanın yasal bir zorunluluğudur.

• Dava açılırken dava değerinin düşük gösterildiği veya harcın eksik yatırıldığı sonradan (örneğin bilirkişi incelemesiyle malın değerinin daha yüksek çıkması durumunda) anlaşılırsa, hakim davacıya bu eksik nispi harcı tamamlaması için 1 haftalık kesin süre verir.
• Verilen kesin süreye rağmen eksik harç tamamlanmazsa, mahkeme davaya devam etmez ve dosya işlemden kaldırılır. 3 ay içinde harç tamamlanarak yenilenmeyen dava ise tamamen açılmamış sayılır.
• Maddi durumu hiç olmayan vatandaşlar, harç ödemeden dava açabilmek için mahkemeden Adli Yardım talebinde bulunabilirler.

Tüketici ve İşçi Davalarında Nispi Harç İstisnası

• Vefat eden bir işçinin yakınlarının veya sakat kalan bir işçinin açtığı iş kazası tazminat davalarında, işçiler dava başında yüksek nispi harçlar ödemekten kurtulmak için koruma altındadır.
• Aynı şekilde, vatandaşların tüketici sıfatıyla açtıkları belirli parasal barajların üzerindeki davalar kanunen harçtan muaftır (Bkz: tüketici mahkemesi). Bu davalarda başlangıçta nispi harç alınmaz, dava sonunda haksız çıkan taraftan tahsil edilir.