Asliye Hukuk Mahkemesi

Asliye hukuk mahkemesi, Türk adli yargı teşkilatında sulh hukuk mahkemeleri ile özel kanunlarla kurulan ihtisas mahkemelerinin görev alanı dışında kalan tüm mal varlığı ve şahıs varlığı uyuşmazlıklarına bakmakla yükümlü asıl ve genel görevli ilk derece hukuk mahkemesidir.

Türk medeni usul hukukunda görev kuralları belirlenirken "asıl mahkeme - istisnai mahkeme" ayrımı esas alınmıştır. Kanunlarda özel bir mahkemenin görevli kılındığı açıkça belirtilmedikçe, özel hukuktan doğan her türlü uyuşmazlık kural olarak asliye hukuk mahkemesinde görülür.

Yasal Dayanak ve Teşkilat Yapısı

Asliye hukuk mahkemelerinin kuruluşu ve görev kuralları şu mevzuatla düzenlenmiştir:

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 2. maddesi,
• 5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanunun 5 ila 7. maddeleri.

• Kuruluş: Her il merkezi ile bölgelerin coğrafi durumu ve iş yoğunluğu dikkate alınarak belirlenen ilçelerde Hâkimler ve Savcılar Kurulu'nun (HSK) olumlu görüşüyle Adalet Bakanlığınca kurulur.
• Hâkim Yapısı: Asliye hukuk mahkemesi tek hâkimlidir. İş yükünün fazla olduğu yargı çevrelerinde birden fazla asliye hukuk mahkemesi (1. Asliye Hukuk, 2. Asliye Hukuk vb.) teşkil edilir.

Görev Alanı ve Kapsamı

6100 sayılı HMK'nin 2. maddesi gereğince asliye hukuk mahkemesinin görevi şu ilkeler çerçevesinde belirlenir:

"Dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarla, şahıs varlığına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir." (HMK m. 2/1)

1. Mal Varlığı Haklarına İlişkin Davalar

Kanunda miktar ve değer sınırı aranmaksızın genel kural caridir:

• Tapu iptali ve tescil davaları (özellikle miras muvazaası, yolsuz tescil vb.),
• Ayni haklara ilişkin el atmanın önlenmesi (müdahalenin men'i), ecrimisil ve istihkak davaları,
• Haksız fiil, sözleşmeye aykırılık veya kusursuz sorumluluktan doğan maddi ve manevi tazminat davaları,
• Kamulaştırma bedelinin tespiti ve tescil davaları (2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu),
• Sebepsiz zenginleşmeden doğan alacak davaları,
• Tasarrufun iptali davası (İİK m. 277 vd.).

2. Şahıs Varlığı Haklarına İlişkin Davalar

• Kişilik haklarına yapılan hukuka aykırı saldırıların önlenmesi, durdurulması ve tespiti davaları (TMK m. 24-25),
• İsim, soyadı ve yaş düzeltme davaları,
• Dernek ve vakıfların feshi veya organ kararlarının iptali davaları,
• Nüfus kayıtlarının düzeltilmesine ilişkin davalar (Nüfus Hizmetleri Kanunu).

3. Diğer Hukuk Mahkemelerinin Görevleri Dışındaki İşler

Sulh hukuk mahkemelerinin (HMK m. 4) ve ihtisas mahkemelerinin (Asliye Ticaret, İş, Aile, Tüketici, İcra, Kadastro vb.) görevine girmeyen tüm özel hukuk uyuşmazlıkları asliye hukuk mahkemesinde karara bağlanır.

İhtisas Mahkemesi Sıfatıyla Yargılama

Bir adliyede müstakil ihtisas mahkemesi (örneğin müstakil aile mahkemesi, iş mahkemesi, tüketici mahkemesi veya asliye ticaret mahkemesi) kurulmamışsa:

• O yerdeki asliye hukuk mahkemesi, kanun gereği bu ihtisas mahkemelerinin sıfatıyla davalara bakar.
• Örneğin; müstakil ticaret mahkemesi olmayan bir ilçede ticari bir uyuşmazlık dava edildiğinde dosya "Asliye Hukuk Mahkemesi (Asliye Ticaret Mahkemesi Sıfatıyla)" ibaresiyle görülür.

Sulh Hukuk ile Asliye Hukuk Mahkemesi Karşılaştırması

Kriter	Sulh Hukuk Mahkemesi	Asliye Hukuk Mahkemesi
Görev Niteliği	Özel ve istisnai görevlidir (HMK m. 4'te tahdidi sayılmıştır)	Asıl ve genel görevlidir (kalan tüm özel hukuk uyuşmazlıkları)
Uygulanan Usul	Kural olarak basit yargılama usulü uygulanır	Kural olarak yazılı yargılama usulü uygulanır (HMK m. 118 vd.)
Dava Değeri Sınırı	Görevin belirlenmesinde kural olarak dava değeri dikkate alınmaz	Dava konusu şeyin değerine bakılmaksızın mal varlığı davalarına bakar
Temel Dava Türleri	Kira ilişkisi davaları, ortaklığın giderilmesi (izale-i şüyu), vesayet, mirasçılık belgesi	Mülkiyet davaları, tazminat davaları, tapu iptali ve tescil, kamulaştırma

Yargılama Usulü ve Aşamaları

Asliye hukuk mahkemesinde kural olarak yazılı yargılama usulü (HMK m. 118-186) uygulanır. Yargılama beş ana evreden oluşur:

1. Dilekçeler Aşaması: Dava dilekçesi, cevap dilekçesi, cevaba cevap (replik) ve ikinci cevap (düplik) dilekçelerinin karşılıklı tebliği.
2. Ön İnceleme: Dava şartları ve ilk itirazların incelenmesi, uyuşmazlık konularının tespiti, tarafların sulhe veya arabuluculuğa teşviki (HMK m. 137).
3. Tahkikat: Tarafların iddia ve savunmalarını ispatlamak amacıyla delillerin toplanması, tanıkların dinlenmesi, bilirkişi raporlarının alınması ve keşif icrası.
4. Sözlü Yargılama: Tahkikatın bitiminde taraflara son beyanları için söz verilmesi (HMK m. 186).
5. Hüküm: Uyuşmazlığı esastan çözen gerekçeli nihai kararın açıklanması.

Kanun Yolları

Asliye hukuk mahkemesinin nihai kararlarına karşı başvurulabilecek olağan kanun yolları şunlardır:

• İstinaf (HMK m. 341): Kanunda belirtilen parasal sınırın üzerindeki nihai kararlara karşı, kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde ilgili Bölge Adliye Mahkemesi Hukuk Dairesine başvurulur.
• Temyiz (HMK m. 361): Bölge Adliye Mahkemesi kararlarına karşı, HMK m. 362'deki istisnalar saklı kalmak kaydıyla ve yasal parasal sınırın aşılması hâlinde tebliğden itibaren iki hafta içinde Yargıtay nezdinde temyiz yoluna gidilebilir.

Ayrıca Bakınız

• Hukuk Muhakemeleri Kanunu
• Sulh hukuk mahkemesi
• Asliye Ticaret Mahkemesi
• İhtisas mahkemesi
• Miras muvazaası
• Ayni hak
• İktisap
• Bölge Adliye Mahkemesi