İhtisas mahkemesi

İhtisas mahkemesi (veya özel mahkeme), belirli bir hukuk dalında, teknik veya karmaşık uzmanlık gerektiren uyuşmazlıkları çözmek amacıyla genel mahkemelerin haricinde özel kanunlarla kurulan ve münhasıran bu alandaki davalara bakan ilk derece yargı organıdır.

Türk yargı teşkilatında kural olarak genel mahkemeler (asliye hukuk mahkemesi ve asliye ceza mahkemesi) asıl görevli mercilerdir. Bir uyuşmazlığın genel mahkemeler yerine ihtisas mahkemesinde görülebilmesi için kanunda bu hususun açıkça düzenlenmiş olması zorunludur.

Hukuki Dayanak ve Anayasal Çerçeve

İhtisas mahkemelerinin kuruluşu ve meşruiyet temeli;

• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 142. maddesinde yer alan "Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir." hükmüne,
• 5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanunun ilgili hükümlerine,

dayanır.

Anayasa'nın 37. maddesinde güvence altına alınan kanuni hâkim güvencesi (doğal hâkim ilkesi) gereğince, ihtisas mahkemeleri olay veya uyuşmazlık meydana geldikten sonra geriye etkili olarak kurulamaz; uyuşmazlık doğmadan önce kanunla ihdas edilmiş olmaları şarttır.

Kuruluş Amacı ve Özellikleri

İhtisas mahkemelerinin ihdas edilmesinde güdülen temel amaçlar şunlardır:

• Uzmanlaşma: Karmaşık teknik bilgi, sektörel dinamik veya özel mevzuat bilgisi gerektiren alanlarda hâkimlerin uzmanlaşmasını sağlamak.
• Yargılamanın Hızlandırılması: Özel dava türlerini genel mahkemelerin yoğun iş yükünden ayırarak makul sürede yargılanma hakkını temin etmek.
• İçtihat Birliği: Spesifik konularda birbiriyle çelişmeyen, istikrarlı ve öngörülebilir mahkeme kararlarının üretilmesini kolaylaştırmak.
• Şekli vs. Maddi İnceleme Ayrımı: Örneğin icra mahkemesi gibi bazı ihtisas mahkemelerinde hızlı sonuç alabilmek adına sınırlı ve şekli inceleme yönteminin benimsenmesi.

Türk Yargı Teşkilatındaki Başlıca İhtisas Mahkemeleri

1. Hukuk Yargısındaki İhtisas Mahkemeleri

• Asliye Ticaret Mahkemesi: Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen ticari davalar, şirketler hukuku uyuşmazlıkları, kıymetli evrak hukuku ve konkordato ile iflas davalarına bakar (heyet veya tek hâkimli).
• İş Mahkemesi: 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu kapsamında işçiler ile işverenler arasındaki hizmet akdinden doğan alacak, tazminat ve işe iade davalarına bakar.
• Aile Mahkemesi: 4787 sayılı Kanun uyarınca nişanlanma, boşanma, velayet, nafaka, mal rejimi ve aile içi şiddetin önlenmesi tedbirlerine bakar. Bünyesinde psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı gibi uzmanlar istihdam edilir.
• Tüketici Mahkemesi: 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında tüketici işlemleri ile tüketiciye yönelik uygulamalardan doğan uyuşmazlıkları çözer.
• İcra Mahkemesi: İcra ve iflas dairelerinin işlemlerine karşı yapılan şikâyetleri ve icra takiplerine yönelik itirazları sınırlı/şekli inceleme yetkisiyle karara bağlar.
• Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi: Telif hakları, patent, marka, faydalı model ve endüstriyel tasarımlardan kaynaklanan uyuşmazlıkları karara bağlar.
• Kadastro Mahkemesi: 3402 sayılı Kadastro Kanunu kapsamında taşınmazların mülkiyet ve ayni hak sınır tespitlerine ilişkin uyuşmazlıkları çözer.

2. Ceza Yargısındaki İhtisas Mahkemeleri

• Ağır Ceza Mahkemesi: Kanunların ayrıca görevli kılmadığı hâllerde, ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlar ile örgütlü ve terör suçlarına bakan başkan ve iki üyeden oluşan heyet mahkemesidir.
• Çocuk Mahkemesi ve Çocuk Ağır Ceza Mahkemesi: Suç işlediği tarihte 18 yaşını doldurmamış çocukların yargılamasını yürüten özel ceza mahkemeleridir.
• Fikrî ve Sınaî Haklar Ceza Mahkemesi: Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ile Sınai Mülkiyet Kanunu'nda düzenlenen ceza hükümlerine aykırı fiilleri yargılar.
• İcra Ceza Mahkemesi: İcra ve İflas Kanunu'nda düzenlenen nafaka ödememe, mal beyanında bulunmama veya alacaklıyı zarara uğratma gibi suç ve kabahatleri yargılar.

İhtisas Mahkemesi Bulunmayan Yerlerdeki Uygulama

Coğrafi veya iş hacmi kısıtlılığı sebebiyle müstakil bir ihtisas mahkemesinin teşkil edilmediği adliyelerde, hak kayıplarını ve yargısal boşluğu önlemek amacıyla genel mahkemeler görevlendirilir:

• Müstakil ticaret, aile, tüketici veya iş mahkemesi bulunmayan yargı çevrelerinde, bu davalara o yerdeki asliye hukuk mahkemesi ilgili ihtisas mahkemesi sıfatıyla bakar.
• Müstakil çocuk mahkemesi bulunmayan yerlerde, çocukların ceza davalarına asliye ceza veya ağır ceza mahkemeleri çocuk mahkemesi sıfatıyla bakar.
• Bu durum bir görev değişikliği değil, mahkemenin sıfat değişimidir; uygulanan yargılama usulü ve kanun yolu o ihtisas mahkemesinin tabi olduğu hükümlere göre yürütülür.

İhtisas Mahkemesi ile Genel Mahkeme Karşılaştırması

Kriter	Genel Mahkeme (Asliye Hukuk / Asliye Ceza)	İhtisas Mahkemesi (Özel Mahkeme)
Görev Kaynağı	Asıl ve genel görevlidir; özel kanunla başka mahkemeye verilmeyen tüm işlere bakar	Yalnızca özel kanununda açıkça sayılan sınırlı dava ve işlere bakar
Yorum Kuralı	Görevi geniş yorumlanır	Görev alanı istisnai nitelikte olduğundan dar ve katı yorumlanır
Uzmanlık Alanı	Genel borçlar, eşya, miras, haksız fiil veya genel ceza hukuku	Ticaret, fikri mülkiyet, iş hukuku, tüketici veya aile hukuku gibi dar alanlar
Örnek Mahkeme	Asliye Hukuk Mahkemesi	Asliye Ticaret Mahkemesi, İş Mahkemesi, Aile Mahkemesi

Görev Kurallarının Niteliği

Mahkemelerin görevi kamu düzenine ilişkindir (6100 sayılı HMK m. 1):

• Bir uyuşmazlığın genel mahkemeye mi yoksa ihtisas mahkemesine mi ait olduğu hususu mahkemece yargılamanın her aşamasında re'sen (kendiliğinden) gözetilir.
• Taraflar görev konusunda anlaşma yapamazlar; görevsizlik iddiası davanın her aşamasında ileri sürülebilir.

Ayrıca Bakınız

• Asliye Hukuk Mahkemesi
• Asliye Ticaret Mahkemesi
• İcra mahkemesi
• Aile mahkemesi
• İş mahkemesi
• Tüketici mahkemesi
• Kanuni hâkim güvencesi
• Türk yargı sistemi