Usül Hukuku

Usul hukuku (veya yaygın hatalı yazımıyla Usül Hukuku; أصول), maddi hukukun tanıdığı hakların ve yüklediği borçların ihlali, tehlikeye düşmesi veya belirsizleşmesi durumunda, bu hakların devlet gücü ve yargı organları eliyle korunması, tespiti ve yerine getirilmesinde izlenecek yol, yöntem ve kuralları belirleyen kamu hukuku dalıdır.^[1]

Hukuk düzeninde "neyin hak olduğunu" belirleyen kurallara maddi hukuk (örneğin Medeni hukuk, Borçlar hukuku, Ceza hukuku), "bu hakkın nasıl korunacağını, mahkemeye nasıl taşınacağını ve nasıl icra edileceğini" gösteren kurallara ise şeklî hukuk veya usul hukuku denir.

Temel Özellikleri

Şeklilik (Biçimsellik): Hak arama sürecinin keyfîlikten uzak tutulması için dava açma, dilekçelerin teatisi, süreler, delillerin sunulması gibi işlemler belirli şekil şartlarına bağlanmıştır.
Kamu Düzeni Niteliği: Usul hukuku kuralları çoğunlukla emredici niteliktedir. Mahkemenin görevi, yetkisi ve kanun yolları gibi kuralların büyük kısmı tarafların iradesine bırakılmamıştır.
Araçsal Nitelik: Kendi başına bir amaç değildir; maddi hukukun vadettiği adaletin ve hakkın hayata geçirilmesini sağlayan zorunlu bir araçtır.

Temel İlkeleri

Modern usul hukukuna yön veren evrensel ilkelerin başlıcaları şunlardır:

Hukuki dinlenilme hakkı: Tarafların iddia ve savunmalarını mahkemeye sunabilmesi, bunlara ilişkin delillerini gösterebilmesi ve mahkemenin bu gerekçeleri dikkate alarak karar vermesi zorunluluğudur (Anayasa m. 36; HMK m. 27).
Tasarruf ilkesi: Özel hukuk yargılamasında hâkimin kendiliğinden dava açamaması, davanın taraflarca başlatılması, sınırlarının çizilmesi ve sona erdirilebilmesidir (feragat, kabul, sulh).
Usul ekonomisi: Yargılamanın makul süre içinde, en az masrafla ve düzenli bir biçimde yürütülmesi ilkesidir.
Aleniyet ilkesi: Duruşmaların ve kararların kamuya açık yapılması esasıdır; gizlilik ancak kamu ahlakı veya kamu güvenliğinin zorunlu kıldığı istisnai hâllerde uygulanır.
Silahların eşitliği: Uyuşmazlığın taraflarına iddialarını ileri sürme ve savunma yapma konusunda eşit şart ve imkânların tanınmasıdır.

Başlıca Usul Hukuku Dalları

Medeni Usul Hukuku (Yargılama Hukuku)

Özel hukuk uyuşmazlıklarının (kişiler hukuku, aile hukuku, miras hukuku, borçlar hukuku, eşya hukuku vb.) adli yargı ilk derece mahkemelerinde çözüme kavuşturulması sürecini düzenler. Türkiye'deki temel kaynağı 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'dur (HMK).

Ceza Muhakemesi Hukuku

Bir suçun işlenip işlenmediğinin, işlenmişse failinin kim olduğunun, ceza sorumluluğunun bulunup bulunmadığının ve uygulanacak yaptırımın belirlenmesi sürecini kapsar. Soruşturma ve kovuşturma evrelerinden oluşur. Temel yasal dayanağı 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'dur (CMK).

İdari Yargılama Usulü Hukuku

İdarenin eylem ve işlemlerinin hukuka uygunluğunun denetlenmesi amacıyla açılan iptal ve tam yargı (tazminat) davalarında izlenen kuralları kapsar. Temel dayanağı 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'dur (İYUK).

İcra ve İflas Hukuku (Takip Hukuku)

Mahkeme ilâmlarının veya ilâmsız para alacaklarının borçlu tarafından rızaen yerine getirilmemesi durumunda, alacağın devlet gücüyle zorla tahsil edilmesini düzenleyen tamamlayıcı usul hukuku alanıdır. Temel dayanağı 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'dur (İİK).

Anayasa Yargısı Usulü

Kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve meclis içtüzüğünün anayasaya uygunluğunun denetimi ile bireysel başvuruların incelenmesinde uygulanan usul kurallarıdır. Temel dayanağı 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'dur.

Maddi Hukuk ile Karşılaştırma

Kriter	Maddi Hukuk	Usul Hukuku
İşlevi	Hakkın doğumunu, kapsamını, içeriğini ve sona ermesini düzenler.	Hakkın korunması ve uyuşmazlığın çözülme yöntemini düzenler.
Temel Soru	"Kimin, neye hakkı vardır?"	"Hak nasıl talep edilir, mahkeme süreci nasıl işler?"
Kural Niteliği	Emredici veya tamamlayıcı/ihtiyari olabilir.	Çoğunlukla emredici ve kamu düzenine ilişkindir.
Temel Kaynaklar	Türk Medeni Kanunu, Türk Borçlar Kanunu, Türk Ceza Kanunu	Hukuk Muhakemeleri Kanunu, Ceza Muhakemesi Kanunu, İdari Yargılama Usulü Kanunu

Ayrıca Bakınız

Kaynakça

↑ Kuru, Baki (2020). *Medenî Usul Hukuku*. Ankara: Yetkin Yayınları.

[1] Kuru, Baki (2020). *Medenî Usul Hukuku*. Ankara: Yetkin Yayınları.

[1]