Muvazene
Muvazene, kelime anlamı olarak denge veya dengeleme anlamına gelen Arapça kökenli bir sözcüktür. Hukuk, kamu maliyesi ve anayasa hukuku gibi alanlarda genel bir prensip veya belirli kurumsal dengeleri ifade etmek amacıyla kullanılır.
Günümüz hukuk dilinde doğrudan bir dava türü veya kurum adı olmasa da mevzuatta ve teoride hakların, yetkilerin ve mali dengelerin korunmasını ifade eden bir üst kavramdır.
Kullanım Alanları
1. Kamu Maliyesi ve Bütçe Hukuku
Muvazene kelimesinin hukuk sistemimizdeki en somut ve tarihi yansıması bütçe dengesidir.
- Muvazene-i Umumiye Kanunu: Osmanlı döneminden Cumhuriyet'in ilk yıllarına kadar kullanılan ve devletin gelir-gider dengesini düzenleyen genel bütçe kanunlarına verilen isimdir. Günümüzde Anayasa'da yer alan "bütçenin dengeli olması" ilkesi, mali muvazene (mali denge) kavramına dayanır.
2. Anayasa Hukuku (Erkler Dengesi)
Devletin temel organları olan yasama, yürütme ve yargı güçlerinin birbirini ezmemesi, hukuki sınırlar içinde uyumla çalışması durumuna erkler muvazenesi (güçler dengesi) denir. Anayasal düzenin sağlıklı işleyebilmesi, bu dengenin korunmasına bağlıdır.
3. Maddi Hukuk ve Adalet İlkesi
Hukuk kurallarının uygulanmasında tarafların hak ve menfaatlerinin adil bir şekilde gözetilmesi sürecini ifade eder.
- Örneğin; mülkiyet hakkı ile kamu yararı karşı karşıya geldiğinde (kamulaştırma gibi durumlarda) mahkemeler bireyin hakkı ile kamunun menfaati arasında bir kamusal muvazene (denge) kurmakla yükümlüdür.
Önemli Karıştırma Notu: Muvazene ve Muvazaa Farkı
Hukuk terminolojisinde ses benzerliği nedeniyle muvazene kavramı ile muvazaa kavramı sıklıkla birbirine karıştırılmaktadır. Ancak ikisi tamamen farklı hukuki anlamlara sahiptir:
- Muvazene: Hakların, yetkilerin veya devlet bütçesinin adil bir şekilde dengede olması durumudur.
- Muvazaa: Tarafların üçüncü kişileri aldatmak amacıyla gerçek iradelerine uymayan, kendi aralarında hüküm doğurmayan gizli bir anlaşma (danışıklılık) yaparak hileli işlem gerçekleştirmesidir (Örn: Alacaklılardan mal kaçırmak için evini kağıt üzerinde arkadaşına satmış gibi göstermek).