Boşanma Davası

Boşanma davası, kanunda sınırlı olarak sayılan sebeplerden en az birinin gerçekleşmesi hâlinde, eşlerden birinin veya her ikisinin ortak iradesiyle yetkili mahkemeye başvurarak geçerli şekilde kurulmuş evlilik birliğinin hâkim kararıyla geçmişe etkili olmaksızın sona erdirilmesini talep ettiği inşai (yenilik doğuran) nitelikte bir aile hukuku davasıdır.

Türk Medeni Hukukunda boşanma, iradi bir fesih işlemi veya tek taraflı bildirimle gerçekleşmez; evlilik birliğinin sona ermesi mutlaka yetkili bir mahkemenin nihai hükmüne bağlı kılınmıştır.

Hukuki Dayanak

Boşanmanın sebepleri, türleri, yargılama usulü ve hukuki sonuçları 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun (TMK) 161 ila 184. maddeleri arasında düzenlenmiştir.

Boşanma Sebepleri

Türk hukukunda boşanma sebepleri genel ve özel sebepler olmak üzere iki ana grupta toplanır:

1. Özel Boşanma Sebepleri

Kanunda şartları ve nitelikleri açıkça tanımlanmış spesifik olaylara dayanan sebeplerdir:

• Zina (TMK m. 161): Eşlerden birinin evlilik birliği devam ederken karşı cinsten üçüncü bir kişiyle cinsel ilişkide bulunmasıdır. Mutlak boşanma sebebidir. Eylemin öğrenilmesinden itibaren 6 ay ve her hâlde fiilin üzerinden 5 yıl geçmekle dava hakkı düşer. Affeden eşin dava hakkı yoktur.
• Hayata Kast, Pek Kötü veya Onur Kırıcı Davranış (TMK m. 162): Eşin canına kastetmesi, ağır bedensel şiddet uygulaması veya ağır hakaretlerde bulunmasıdır. Zina ile aynı hak düşürücü sürelere (6 ay / 5 yıl) tabidir; mutlak sebeptir.
• Suç İşleme ve Haysiyetsiz Hayat Sürme (TMK m. 163): Küçük düşürücü bir suç işlenmesi (örneğin hırsızlık, dolandırıcılık) veya toplum ahlakına aykırı bir yaşam tarzının benimsenmesidir. Nispi boşanma sebebidir; ortak hayatın diğer eş için çekilmez hâle gelmesi şartı aranır. Herhangi bir hak düşürücü süreye tabi değildir.
• Terk (TMK m. 164): Eşlerden birinin evlilik yükümlülüklerini yerine getirmemek amacıyla ortak konuttan ayrılması veya haklı sebep olmaksızın konuta dönmemesidir. Ayrılığın en az 6 ay sürmüş olması ve mahkeme veya noter kanalıyla usulüne uygun yapılan iki aylık ihtarın sonuçsuz kalması şarttır. Mutlak boşanma sebebidir.
• Akıl Hastalığı (TMK m. 165): Eşlerden birinin akıl hastası olması, hastalığın iyileşmesinin tıbben mümkün olmadığının resmi sağlık kurulu raporuyla belgelenmesi ve bu durumun diğer eş için ortak hayatı çekilmez kılması hâlidir. Nispi boşanma sebebidir.

2. Genel Boşanma Sebepleri

Önceden somutlaştırılmamış, evlilik birliğinin temelden sarsılmasına dayanan sebeplerdir:

• Evlilik Birliğinin Sarsılması / Şiddetli Geçimsizlik (TMK m. 166/1-2): Eşler arasında fikri, ruhi ve fiili uyumsuzluklar sebebiyle ortak hayatı sürdürmelerinin kendilerinden beklenemeyecek derecede temelden sarsılmasıdır. Nispi boşanma sebebidir. Kusursuz veya daha az kusurlu eşin davayı açması esas olmakla birlikte, tam kusurlu eşin açtığı davada karşı tarafın itirazı hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse boşanmaya karar verilebilir.

Boşanma Davası Türleri

1. Anlaşmalı Boşanma (TMK m. 166/3)

Eşlerin boşanmanın tüm mali sonuçları ve çocukların durumu üzerinde mutabakata varmaları hâlinde uygulanan hızlı yargılama yoludur. Şartları şunlardır:

• Evlilik en az 1 yıl sürmüş olmalıdır.
• Eşlerin mahkemeye birlikte başvurması ya da bir eşin açtığı davayı diğer eşin kabul etmesi gerekir.
• Hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi zorunludur.
• Taraflarca hazırlanan; maddi-manevi tazminat, nafaka ve çocukların velayeti ile kişisel ilişki düzenlemesini içeren protokolün hâkim tarafından onaylanması şarttır.

2. Çekişmeli Boşanma

Eşlerin boşanma, kusur tespiti, tazminat, nafaka veya çocukların velayeti konularında anlaşamadıkları, tahkikat ve delil incelemesi gerektiren dava türüdür. Süreç dava, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçelerinin tebliği, ön inceleme, tahkikat (tanıkların dinlenmesi, delillerin toplanması, uzman raporları) ve sözlü yargılama evrelerinden oluşur.

3. Fiili Ayrılık Nedeniyle Boşanma (TMK m. 166/4)

Herhangi bir boşanma davasının reddedilerek kesinleşmesinden sonra, kesinleşme tarihinden itibaren 3 yıl geçmesine rağmen ortak hayat yeniden kurulamamışsa eşlerden birinin talebi üzerine mahkemece başkaca kusur araştırması yapılmaksızın boşanmaya karar verilir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Kriter	Görevli / Yetkili Merci	Yasal Dayanak
Görevli Mahkeme	Aile Mahkemesi (Müstakil aile mahkemesi bulunmayan yargı çevrelerinde Aile Mahkemesi sıfatıyla Asliye Hukuk Mahkemesi)	4787 sayılı Kanun m. 4
Yetkili Mahkeme	Eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi	TMK m. 168

Yargılama Sırasında Alınabilecek Geçici Önlemler (TMK m. 169)

Boşanma davası açıldığında hâkim, dava süresince geçerli olmak üzere re'sen (kendiliğinden) şu tedbirleri alır:

• Eşlerin barınması ve ortak konutun kullanımının hangi eşe tahsis edileceği,
• Eşlerin geçimi için ödenecek tedbir nafakası,
• Çocukların geçici velayeti, bakımı ve diğer eşle kişisel ilişkisi,
• Eşlerin mallarının yönetimine ilişkin sınırlamalar ve 6284 sayılı Kanun kapsamında koruma/uzaklaştırma tedbirleri.

Boşanmanın Hukuki ve Mali Sonuçları

Boşanma kararının kesinleşmesiyle evlilik birliği hukuken sona erer ve şu sonuçlar doğar:

1. Kişisel Sonuçlar

• Eşler yeniden evlenme ehliyeti kazanırlar.
• Kadın, evlenmeden önceki soyadını geri alır; ancak boşandığı kocasının soyadını taşımakta menfaati olduğunu ve bunun kocaya zarar vermeyeceğini ispatlarsa hâkimden bu soyadını kullanmaya devam etmeyi talep edebilir (TMK m. 173).
• Kadın için 300 günlük iddet müddeti işlemeye başlar.
• Eşlerin birbirlerine karşı kanuni mirasçılık sıfatları sona erer; aksi yönde tasarruf yoksa ölüme bağlı tasarruflarla sağlanan haklar ortadan kalkar (TMK m. 181).

2. Mali Sonuçlar

• Maddi Tazminat (TMK m. 174/1): Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu eş lehine hükmedilen tazminattır.
• Manevi Tazminat (TMK m. 174/2): Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan eşe ödenen paradır.
• Yoksulluk Nafakası (TMK m. 175): Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek tarafın, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer taraftan mali gücü oranında süresiz olarak talep edebildiği nafakadır.
• Mal Rejiminin Tasfiyesi: Eşler arasındaki yasal mal rejimi (edinilmiş mallara katılma rejimi) dava tarihi itibarıyla sona erer; boşanma kararı kesinleştikten sonra katılma alacağı ve değer artış payı alacağına ilişkin tasfiye davası görülür.

3. Çocuklar Bakımından Sonuçlar

• Velayet (TMK m. 182): Çocuğun üstün yararı gözetilerek velayet hakkı eşlerden birine (veya şartları varsa ortak velayet şeklinde her iki tarafa) tevdi edilir.
• Kişisel İlişki: Velayet kendisine bırakılmayan eş ile çocuk arasında düzenli şahsi ilişki tesis edilir.
• İştirak Nafakası: Velayeti almayan eş, çocuğun bakım, barınma, sağlık ve eğitim giderlerine gücü oranında katkı sağlamakla yükümlü tutulur.

Zamanaşımı

Boşanmanın kesinleşmesinden sonra evliliğin boşanma sebebiyle sona ermesinden doğan maddi-manevi tazminat, nafaka ve mal rejiminin tasfiyesine ilişkin dava hakları boşanma hükmünün kesinleşme tarihinden itibaren 1 yıllık (mal rejiminde 10 yıllık) zamanaşımı süresine tabidir (TMK m. 178).

Ayrıca Bakınız

• Aile mahkemesi
• Asliye Hukuk Mahkemesi
• İddet müddeti
• Velayet
• Nafaka
• Butlan
• Türk Medenî Kanunu