Yardım nafakası

Yardım nafakası, bir kişinin, yardım etmediği takdirde yoksulluğa ve geçim sıkıntısına düşecek olan altsoyu (çocukları, torunları), üstsoyu (anne, baba, büyükanne, büyükbaba) ve kardeşleri için mahkeme kararıyla ödemekle yükümlü tutulduğu yasal parasal destektir. Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 364. maddesinde düzenlenmiştir.

Bu nafaka türünün temelinde "aile dayanışması" ilkesi yer alır. Kişi, refah içindeyken en yakın akrabalarının yoksulluk içinde yaşamasına seyirci kalamaz. Boşanmanın bir sonucu olan yoksulluk nafakası veya çocuk 18 yaşına gelene kadar ödenen iştirak nafakasından tamamen bağımsız, genel bir aile hukuku yükümlülüğüdür.

En Sık Karşılaşılan Örnek: Üniversite Öğrencisinin Nafaka Talebi

Günümüz pratiğinde bu dava neredeyse tamamen şu senaryo ile karşımıza çıkar:

• Anne ve babası boşanmış (veya evli olan) bir çocuk 18 yaşını doldurduğunda, çocuk için ödenen iştirak nafakası yasal olarak kendiliğinden sona erer (bkz: kaza-i rüşt).
• Ancak çocuk üniversite, yüksekokul veya lise eğitimine aktif olarak devam ediyorsa ve çalışıp kendi geçimini sağlayacak durumda değilse; eğitim hayatı bitene kadar babasına veya annesine karşı bizzat kendi adına Yardım Nafakası Davası açabilir.
• Kanuna göre, ebeveynlerin çocuklarına karşı eğitim son bulana kadar bakım yükümlülüğü devam eder.

Kimler Kimlerden Yardım Nafakası İsteyebilir? (Sıralama Kuralı)

Kanun koyucu, herkesin herkesten bu nafakayı istemesini engellemek için çok sıkı bir miras hukuku hiyerarşisi koymuştur. Bir kişi, yardım nafakasını ancak mirasçılıktaki sıra dizilişine göre isteyebilir:

1. Çocuklar ve Torunlar (Altsoy): Muhtaç durumdaki çocuklar anne-babasından; torunlar büyükanne-büyükbabasından isteyebilir.
2. Anne ve Baba (Üstsoy): Yaşlılık veya hastalık nedeniyle yoksulluğa düşen anne-baba, ekonomik durumu çok iyi olan yetişkin çocuklarından yardım nafakası talep edebilir.
3. Kardeşler: Bir kişi, yoksulluğa düşen kardeşine nafaka ödemekle yükümlü tutulabilir. Ancak kardeşler arasında nafaka istenebilmesi için, nafaka ödeyecek olan kardeşin durumunun aşırı refah (zenginlik) içinde olması şarttır. Altsoy ve üstsoyda refah şartı aranmazken, kardeşler arası ilişkide aranır.

Yardım Nafakasının Bağlanma Şartları Nelerdir?

Mahkemenin bu nafakaya hükmedebilmesi için şu üç temel şartın birlikte bulunması gerekir:

• Nafaka İsteyenin Yoksulluğa Düşecek Olması: Nafaka talep eden kişinin kendi emeğiyle, maaşıyla veya malvarlığıyla geçimini sağlayamayacak durumda (muhtaç) olması gerekir.
• Ödeyecek Kişinin Mali Gücü: Nafaka borçlusunun bu parayı ödeyebilecek ekonomik imkana sahip olması şarttır. Kendisi de yoksulluk sınırında yaşayan birinden yardım nafakası istenemez.
• Miras Sırasına Uygunluk: Yukarıda belirtilen yasal sıralamaya uyulması zorunludur. Örneğin, babası hayatta ve zengin olan muhtaç bir çocuk, doğrudan dedesine karşı bu davayı açamaz; öncelikle babasından istemelidir.

Nafaka Miktarı Nasıl Belirlenir ve Ne Zaman Biter?

• Miktar Tayini: Mahkeme hakiminin talimatıyla tarafların Sosyo-Ekonomik Durum (SED) araştırması yaptırılır (bkz: nüfus müdürlüğü). Nafaka miktarı, isteyenin ihtiyacı ile ödeyecek olanın mali gücü oranında, adil ve hakkaniyete uygun olarak belirlenir.
• Nafakanın Sona Ermesi: Yardım nafakası alan kişinin yoksulluk durumunun ortadan kalkması (üniversiteden mezun olup işe girmesi, büyük bir miras kalması vb.) veya taraflardan birinin vefat etmesi halinde, açılacak bir "Nafakanın Kaldırılması Davası" ile nafaka sonlandırılır.

Görevli ve Yetkili Mahkeme Neresidir?

• Görevli Mahkeme: Aile hukukunun kapsamına giren bir uyuşmazlık olduğundan, görevli mahkeme kesin olarak ihtisas mahkemesi olan Aile Mahkemesidir.
• Yetkili Mahkeme: Davacının kolayca hakkını arayabilmesi için kanun esneklik tanımıştır; dava, nafaka talep eden kişinin kendi oturduğu yer (yerleşim yeri) mahkemesinde açılabileceği gibi, davalının oturduğu yer mahkemesinde de açılabilir. Dava, aile içi dayanışmayı ilgilendirdiğinden sabit fiyatlı olan maktu harç yatırılarak açılır (Bkz: harç).