Eda Davası
Eda davası, bir davacının mahkemeye başvurarak, davalının bir şeyi yapmaya, bir şeyi vermeye (ödemeye) veya bir şeyi yapmaktan kaçınmaya mahkum edilmesini talep ettiği temel dava türüdür. Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) madde 105'te düzenlenmiştir.
Eda davasını, sadece bir durumun netleştirilmesini isteyen tespit davasından ayıran en büyük fark, sonucunda davalıya yönelik bir "emir" veya "zorunluluk" yüklemesidir. Eğer davalı mahkemenin verdiği bu emri yerine getirmezse, davacı mahkeme kararını alarak doğrudan icra dairesine gidebilir ve devlet gücüyle (cebri icra yoluyla) hakkını alabilir.
İçeriğine Göre Eda Davası Türleri
Eda davaları, mahkemeden davalıya yönelik istenen emrin niteliğine göre üç farklı şekilde karşımıza çıkar:
1. Bir Şeyin Verilmesine (Ödenmesine) Yönelik Davalar
Davacının, davalıdan bir malın teslimini veya bir miktar paranın ödenmesini istediği davalardır. Daily hayatta en sık karşılaşılan eda davaları bunlardır.
- Herkesin Anlayabileceği Örnek: Ahmet'in Mehmet'ten 50 bin TL alacağı vardır. Mehmet bu parayı ödemezse Ahmet'in açacağı alacak davası bir eda davasıdır. Mahkeme Ahmet'i haklı bulursa Mehmet'e "Bu parayı Ahmet'e öde" diye emir verir. Aynı şekilde bir kazadan sonra açılan manevi tazminat davaları da para ödenmesini amaçladığı için birer eda davasıdır.
2. Bir Şeyin Yapılmasına Yönelik Davalar
Davalının yasal veya sözleşmeden doğan bir eylemi, işi bizzat yerine getirmesini sağlamak amacıyla açılır.
- Herkesin Anlayabileceği Örnek: Bir inşaat firmasıyla evi boyaması için anlaşma yaptınız ve parasını peşin verdiniz. Ancak firma evi boyamaktan kaçınıyor. Firmanın evi boyamaya mecbur bırakılması için açacağınız dava bir eda davasıdır.
3. Bir Şeyin Yapılmamasından (Kaçınılmasından) Kaçınmaya Yönelik Davalar
Davalının, davacıya zarar veren veya hukuka aykırı olan bir davranışı yapmayı durdurmasını ya da o davranıştan tamamen uzak durmasını sağlamak için açılır.
- Herkesin Anlayabileceği Örnek: Komşunuzun bahçesinden sizin bahçenize sürekli olarak sızan ve evinizin duvarına zarar veren bir su tesisatı problemi var. Komşunuz bunu tamir etmiyor ve suyu kullanmaya devam ediyor. Bu haksız müdahalenin önlenmesi (hukuktaki adıyla müdahalenin men'i) amacıyla açılan davalar bu türe örnektir.
Eda Davası ile Tespit Davası Arasındaki İlişki
Eda davası, kendi içinde otomatik olarak bir "tespit" unsuru da barındırır.
- Örneğin; hakim davalının borcu ödemesine (eda) karar vermeden önce, dava dosyasındaki delilleri ve ispat yükünü inceleyerek taraflar arasında gerçekten böyle bir borç ilişkisinin var olup olmadığını önce kafasında "tespit" eder. Borç tespit edildikten sonra ödeme emri (eda hükmü) kurulur.
- Hukuki Yarar Kuralı: Kanunlarımıza göre, bir vatandaşın elinde doğrudan eda davası açma imkanı varsa (yani hakkını icra yoluyla alabileceği bir aşamadaysa), sadece "Borcum var mı yok mu tespit edilsin" diyerek doğrudan tek başına bir tespit davası açamaz. Eda davası açabilecekken tespit davası açmakta hukuki yarar olmadığı kabul edilir.
Davanın Kazanılması ve İcra Yetkisi
Eda davası bittikten sonra mahkeme davacıyı haklı bulursa bir "İlam" (mahkeme kararı) düzenlenir. Davacı, bu kararı alarak doğrudan icra dairesine başvurabilir ve borçluya karşı ilamlı icra takibi (bkz: ödeme emrine itiraz) başlatabilir. Eğer borçlu mahkeme kararına rağmen borcunu ödemezse, icra dairesi borçlunun mallarını haczeder, banka hesaplarına el koyar veya resmi kapak hesabını (bkz: kapak hesabı) çıkartarak malvarlığını satışa çıkarır ve davacının hakkını devlet eliyle teslim eder.