Keşif

Keşif, hâkimin veya mahkeme heyetinin dava konusu uyuşmazlığın çözümü amacıyla maddi olayla bağlantılı bir yer, taşınır veya taşınmaz bir eşya ya da kişi üzerinde bizzat duyuları (görme, işitme, koklama, dokunma) vasıtasıyla yaptığı doğrudan inceleme, gözlem ve tespit işlemidir.

Keşif, hem özel hukuk yargılamasında (medeni usul hukuku) hem de ceza yargılamasında doğrudan doğruya mahkeme tarafından yürütülen ve delillerin doğrudanlığı ilkesine hizmet eden temel bir tahkikat ve ispat vasıtasıdır.

Hukuki Dayanak

Türk hukukunda keşif faaliyeti iki ana usul kanununda düzenlenmiştir:

• Hukuk Yargılamasında: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 288 ila 292. maddeleri.
• Ceza Yargılamasında: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 83 ve 84. maddeleri.

Keşfe Karar Verilmesi ve Re'sen Araştırma

• Hukuk Davalarında (HMK m. 288): Hâkim, taraflardan birinin talebi üzerine keşif kararı verebileceği gibi, davanın aydınlatılması amacıyla re'sen (kendiliğinden) de keşif yapılmasına hükmedebilir.
• Ceza Muhakemesinde (CMK m. 83): Maddi gerçeğe ulaşmak amacıyla soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı, kovuşturma evresinde ise hâkim veya mahkeme re'sen keşif yapılmasına karar verebilir.

Keşfin İcrası ve Yargılama Usulü

1. Keşif Heyeti ve Hazır Bulunacaklar

Keşif işlemi, mahkeme heyeti veya görevlendirilen naip hâkim ile zabıt kâtibi marifetiyle icra edilir:

• Bilirkişiler: Keşif konusunun teknik, özel veya fenni bilgiyi gerektirmesi hâlinde (kadastro sınır tespiti, inşaat seviyesi, kaza mahalli krokisi vb.), keşif mahallinde uzman bilirkişi veya bilirkişi kurulu hazır bulundurulur (HMK m. 290).
• Taraflar ve Vekilleri: Keşif günü ve saati taraflara usulünce tebliğ edilir. Tarafların veya vekillerinin keşif yerinde hazır bulunma hakkı vardır; ancak gelmemeleri keşfin icrasını engellemez.
• Tanıklar ve İsticvap: Hâkim, olay yerinde tanık dinleyebilir veya tarafları isticvap edebilir (HMK m. 289).

2. Keşfe Katlanma ve Katkı Zorunluluğu (HMK m. 291)

Davanın tarafları ile üçüncü kişiler, keşif yapılmasına katlanmak ve keşif konusunu hâkimin incelemesine sunmak zorundadır:

• Taraflardan biri haklı bir sebep olmaksızın keşif yapılmasına engel olursa veya direnirse, o vakıayı ispat yükü kendisine düşen taraf iddiasından vazgeçmiş; karşı tarafın iddiası ise ispatlanmış sayılabilir.
• Üçüncü kişilerin engel olması hâlinde, zilyetliklerindeki eşyayı incelemeye sunmaları için mahkemece zor kullanılmasına karar verilebilir.

3. Soybağının Tespiti İçin İncelemeler (HMK m. 292)

Babalık veya nesep davalarında, uyuşmazlığın çözümü için zorunlu olması ve sağlık açısından bir tehlike doğurmaması kaydıyla tarafların ve çocuğun kan veya doku örneği vermesi (DNA incelemesi) zorunludur. Haklı bir sebep olmaksızın bu incelemeye rıza göstermeyen taraf aleyhine, hâkim o vakıayı ispatlanmış sayabilir veya zor kullanılmasını emredebilir.

4. Keşif Tutanağı (HMK m. 290)

Keşif sırasında hâkim tarafından bizzat gözlemlenen tüm hususlar, tarafların ve bilirkişilerin beyanları, mahallin özellikleri ve çizilen krokiler zabıt kâtibi tarafından keşif tutanağına aktarılır.

• Hâkimin doğrudan algıladığı maddi olguları içeren keşif tutanağı, aksi sahtelik iddiasıyla ispatlanana kadar geçerli kesin bir resmî senet niteliğindedir.

Hukuk ve Ceza Yargılamasında Keşfin Karşılaştırılması

Kriter	Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK m. 288-292)	Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK m. 83-84)
Temel Amaç	Taraflar arasındaki uyuşmazlığa konu maddi vakıayı yerinde gözlemlemek	Suçun işleniş biçimini, failin hareketlerini ve suç delillerini aydınlatmak
Uygulayan Merci	Mahkeme heyeti veya naip hâkim	Soruşturmada Cumhuriyet savcısı / sulh ceza hâkimi; kovuşturmada mahkeme
Zor Kullanma	İstisnai hâllerde eşyayı sunmayan üçüncü kişilere uygulanabilir	Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kolluk marifetiyle doğrudan zor kullanılabilir
Olay Yeri Canlandırması	Kural olarak uygulanmaz; durum tespiti yapılır	Gerek görülmesi hâlinde şüpheli veya sanığa olay tatbikatı (yer gösterme / canlandırma) yaptırılabilir

Keşfin En Sık Uygulandığı Dava Türleri

• Taşınmaz ve Eşya Davaları: El atmanın önlenmesi (müdahalenin men'i), sınır ihtilafları, ecrimisil, tapu iptali ve tescil davaları ile kamulaştırma bedelinin tespiti.
• Kadastro Mahkemesi Davaları: Parsel sınırlarının, zilyetlik durumunun ve kadastro tutanaklarının yerinde kontrolü.
• Miras Uyuşmazlıkları: Ortaklığın giderilmesi (izale-i şüyu) davalarında taşınmazların aynen taksiminin mümkün olup olmadığının veya satışa esas değerinin yerinde incelenmesi.
• Tazminat ve Hasar Davaları: Trafik kazası mahallinin incelenmesi, inşaat ayıpları veya su basması/yangın sonucu oluşan zararların delil tespiti yoluyla yerinde gözlemlenmesi.

Ayrıca Bakınız

• Hukuk Muhakemeleri Kanunu
• Ceza Muhakemesi Kanunu
• Delil tespiti
• Bilirkişi
• Kadastro Mahkemesi
• Asliye Hukuk Mahkemesi