İhtiyari
İhtiyari (Arapça: اختياري), hukuk, kamu yönetimi ve gündelik dilde bir eylemin, kararın, usulün veya hukuki işlemin zorunlu olmayıp kişinin kendi serbest iradesine, tercihine veya takdirine bırakıldığını ifade eden terimdir. Kavramsal olarak "zorunlu" (mecburi) teriminin zıddıdır.
Hukuk terminolojisinde ihtiyari kavramı; tarafların yasal bir zorunluluk bulunmaksızın belirli bir hukuki yolu, kurumu veya ilişki biçimini seçebilme serbestisini nitelemek için kullanılır.
Hukuktaki Başlıca Kullanım Alanları
Usul Hukukunda
- İhtiyari Dava Arkadaşlığı: Birden fazla kişinin aynı davada davacı veya davalı tarafta yer almasının yasal bir zorunluluk olmadığı, tarafların kendi aralarındaki hukuki veya fiili bağ sebebiyle davayı birlikte açmayı tercih ettikleri durumdur (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 57).
- İhtiyari Dava Açma: Kişinin ihlal edilen bir hakkı için dava açıp açmama konusunda sahip olduğu serbestidir (tasarruf ilkesi).
- İhtiyari Temsil: Bireyin kendi iradesiyle vekâlet vererek bir başkasını (örneğin bir avukatı) hukuki iş ve işlemleri yürütmek üzere yetkilendirmesidir; yasal temsilin (veli, vasi) zıddıdır.
Uyuşmazlık Çözüm Yollarında
- İhtiyari Arabuluculuk: Tarafların kanunen mahkemeye gitmeden önce arabulucuya başvurma mecburiyetleri (dava şartı arabuluculuk) bulunmadığı hâlde, uyuşmazlığı mahkeme dışı yöntemlerle dostane çözüme kavuşturmak amacıyla kendi istekleriyle arabulucuya gitmeleridir.
- İhtiyari Tahkim: Tarafların aralarındaki uyuşmazlığın devlet mahkemeleri yerine özel hakemler veya tahkim kurulları tarafından çözülmesini sözleşmeyle serbestçe kararlaştırmalarıdır.
Maddi Hukuk ve Sözleşmeler Hukukunda
- İhtiyari Hukuk Kuralları: Emredici olmayan, tarafların sözleşmeyle aksini kararlaştırabileceği kurallardır. Kendi içinde tamamlayıcı ve yorumlayıcı kurallar olarak ikiye ayrılır. Taraflar bir hususu sözleşmede kararlaştırmamışsa devreye girer.
- İhtiyari Sigorta: Kanunen yaptırılması zorunlu olan sigortaların (örneğin Zorunlu Deprem Sigortası/DASK, Zorunlu Trafik Sigortası) aksine, kişinin kendi rızasıyla güvence altına girmek istediği sigorta türleridir (örneğin kasko, tamamlayıcı sağlık sigortası).
Karşılaştırma
| Kriter | İhtiyari İşlem | Zorunlu (Mecburi) İşlem |
|---|---|---|
| İrade Serbestisi | Tamamen kişinin kendi tercihine ve iradesine bağlıdır. | Kanun koyucu veya kamu otoritesi tarafından emredilmiştir. |
| Uygulanmama Sonucu | Yasal bir yaptırım veya geçersizlik doğurmaz. | Hukuki geçersizlik, usulden ret, para cezası veya hak kaybı doğurabilir. |
| Örnek | İhtiyari arabuluculuk, kasko sigortası, ihtiyari dava arkadaşlığı | Dava şartı arabuluculuk, DASK, zorunlu dava arkadaşlığı |