İhtiyari Dava Arkadaşlığı

İhtiyari dava arkadaşlığı, usul hukukunda aralarında hukuki veya fiili bir bağ bulunan birden fazla kişinin, kanunen birlikte dava açma ya da kendilerine karşı birlikte dava açılma zorunluluğu bulunmadığı hâlde, usul ekonomisi ve çelişkili kararların önlenmesi amacıyla aynı davada davacı veya davalı tarafta bir araya gelmesi durumunu ifade eder.

Zorunlu dava arkadaşlığından farklı olarak, ihtiyari dava arkadaşlığında tek bir dava içinde birden çok bağımsız dava yer alır. Bu nedenle her bir dava arkadaşı, kendi davası bakımından diğerlerinden bağımsız bir usulî konuma sahiptir.

Hukuki Dayanak

Türk usul hukukunda ihtiyari dava arkadaşlığı, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 57. ve 58. maddelerinde düzenlenmiştir:

• Madde 57 (İhtiyari Dava Arkadaşlığı): Hangi hâllerde birden fazla kişinin birlikte dava açabileceği veya aleyhlerine birlikte dava açılabileceği sayılmıştır.
• Madde 58 (İhtiyari Dava Arkadaşlarının Durumu): Dava arkadaşlarının bağımsızlığı ilkesi hükme bağlanmıştır.

Kurulma Şartları

HMK'nin 57. maddesi uyarınca ihtiyari dava arkadaşlığının doğabilmesi için şu üç hâlden en az birinin varlığı gerekir:

1. Hak veya borcun ortak olması: Davacılar arasında bir hak ortaklığı (örneğin paylı mülkiyette paydaşların mülkiyete yönelik talepleri) veya davalılar arasında bir borç ortaklığı bulunması.
2. Ortak bir işlem veya fiilden doğması: Hak veya borcun aynı hukuki işlemden ya da aynı haksız fiilden kaynaklanması (örneğin aynı trafik kazasında birden fazla kişinin yaralanması sonucu tazminat talep etmeleri veya zarara sebep olan sürücü ile araç işletenine karşı birlikte dava açılması).
3. Benzer sebeplere dayanması: Davaların sebebini oluşturan vakıaların ve hukuki sebeplerin tamamen aynı veya birbirine benzer olması (örneğin aynı sitede oturan kat maliklerinin site yönetimine karşı açtıkları aidat iptal davaları).

> Ortak Yargı Yolu ve Görev Kuralı: Davaların aynı mahkemede birlikte görülebilmesi için, taleplerin tamamının aynı yargı koluna (adli yargı) ait olması ve dava konusu taleplerin tümü için aynı mahkemenin görevli bulunması şarttır.

Usul Hukukundaki İlkeler ve Sonuçları

Bağımsızlık İlkesi

İhtiyari dava arkadaşlığının temelini bağımsızlık ilkesi oluşturur (HMK m. 58). Buna göre:

• Her bir dava arkadaşı, diğerlerinden bağımsız olarak kendi davasını yürütür.
• Bir dava arkadaşının yaptığı usul işlemleri (örneğin iddiayı genişletme, itirazda bulunma, delil sunma), diğer dava arkadaşlarını kural olarak bağlamaz ve onların aleyhine sonuç doğurmaz.
• Bir dava arkadaşının süreleri kaçırması veya duruşmaya katılmaması diğerlerini etkilemez.

Tasarruf Yetkisi

Uyuşmazlığı esastan sona erdiren tasarrufî işlemler bakımından tam serbesti geçerlidir:

• Dava arkadaşlarından biri davadan feragat edebilir, davayı kabul edebilir veya karşı tarafla sulh olabilir.
• Bu tasarrufî işlemler yalnızca işlemi yapan tarafın davasını sona erdirir; diğer dava arkadaşlarının yargılaması bağımsız olarak devam eder.

Hükmün Ayrılığı

Mahkeme aynı yargılama içinde her bir dava arkadaşı hakkında ayrı ayrı hüküm kurmak zorundadır:

• Dava arkadaşları hakkında farklı kararlar verilebilir (örneğin davacılardan biri bakımından davanın kabulüne, diğeri bakımından ispatlanamadığı gerekçesiyle reddine karar verilebilir).
• Kanun yolu (istinaf ve temyiz) başvuruları da bağımsızdır; bir dava arkadaşının kararı istinaf etmemesi, diğerinin kanun yoluna başvurmasına engel teşkil etmez.

Davaların Ayrılması

Hâkim, yargılamanın daha hızlı, düzenli ve sağlıklı yürütülebilmesi amacıyla, usul ekonomisini gözeterek ihtiyari dava arkadaşları arasındaki davaların ayrılmasına (tefrik edilmesine) karar verebilir (HMK m. 167).

Karşılaştırma Tablosu

Kriter	İhtiyari Dava Arkadaşlığı	Zorunlu Dava Arkadaşlığı
Birliktelik Niteliği	İhtiyaridir; taraflar isterse davalarını ayrı ayrı da açabilir.	Zorunludur; tek başına açılması hâlinde taraf teşkili sağlanamaz.
İlişki Yapısı	Şeklen tek, esasta birden çok bağımsız dava vardır.	Tek ve bölünemez tek bir dava vardır.
Usul İşlemleri	Herkes kendi davasından sorumludur; bağımsızlık esastır.	Birlikte hareket esastır; biri lehine olan işlem diğerine de sirayet eder.
Tasarruf İşlemleri	Feragat, kabul ve sulh tek taraflı yapılabilir.	Feragat, kabul ve sulh ancak tüm ortakların oy birliğiyle mümkündür.
Karar Türü	Her arkadaş için ayrı ve farklı içerikte hüküm verilebilir.	Tümü için tek ve aynı yönde hüküm verilmek zorundadır.

Ayrıca Bakınız

• Zorunlu dava arkadaşlığı
• Hukuk Muhakemeleri Kanunu
• Müteselsil sorumluluk
• Paylı mülkiyet
• Usul ekonomisi