Kategori:Anayasa

Anayasa (constitution; Latince: constitutio), bir devletin temel teşkilat yapısını, egemenliğin kaynağını ve kullanım biçimini, yasama, yürütme ve yargı organlarının kuruluşunu, görev ve yetkilerini belirleyen; aynı zamanda bireylerin temel hak ve hürriyetlerini güvence altına alarak devlet iktidarını sınırlandıran, normlar hiyerarşisinin en üst basamağında yer alan temel kurallar bütünüdür.^[1]

Anayasa, hukuk düzeninin çatısını oluşturur. Devletin meşruiyet temelini oluşturan bu metin, alt kademedeki hiçbir kanun, yönetmelik veya idari işlemin aykırı olamayacağı en üstün bağlayıcı hukuk normudur.

Modern anayasa hukukunun temel taşı olan normlar hiyerarşisinde anayasa en tepe noktada yer alır:

• Üstünlük: Kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve diğer tüm idari işlemler anayasaya uygun olmak zorundadır. Anayasaya aykırı kanun yapılamaz.
• Bağlayıcılık: Anayasa hükümleri; yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kurum ve kuruluşlar ile bireyleri doğrudan bağlayan temel hukuk kurallarıdır (1982 Anayasası m. 11).
• Yargısal Denetim: Anayasanın üstünlüğü ilkesi, kanunların ve belirli işlemlerin anayasaya uygunluğunun bağımsız bir yargı organı (Anayasa Mahkemesi) tarafından denetlenmesiyle fiili etkinlik kazanır.

• Yazılı Anayasa: Yetkili bir anayasa koyucu organ (kurucu iktidar) tarafından hazırlanıp yürürlüğe konulan, kuralları resmî ve tek bir metin hâlinde toplanmış anayasadır (dünyadaki anayasaların büyük çoğunluğu bu niteliktedir).
• Teamüli (Yazısız) Anayasa: Tek ve derli toplu bir anayasa metni bulunmaksızın; tarihsel süreçte gelişen gelenekler, yargı kararları, parlamento içtihatları ve dağınık temel kanunlardan oluşan anayasadır (en tipik örneği Birleşik Krallık anayasal düzenidir).

• Katı Anayasa: Sıradan kanunlardan daha farklı ve nitelikli usullerle değiştirilebilen, değiştirilmesi için nitelikli karar yeter sayıları (örneğin 2/3 veya 3/5 çoğunluk), halkoylaması veya değiştirilemez maddeler öngören anayasalardır.
• Yumuşak Anayasa: Değiştirilmesi için olağan kanunların tabi olduğu basit çoğunluk usullerinin yeterli kabul edildiği anayasalardır (örneğin 1921 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu).

• Çerçeve Anayasa: Ayrıntılara girmeyen, yalnızca genel ilkeleri ve temel kurumları ana hatlarıyla belirleyip uygulamanın içini kanun koyucuya bırakan kısa metinlerdir (örneğin 1787 Amerika Birleşik Devletleri Anayasası ve 1921 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu).
• Kazuistik Anayasa: Olayları ve ihtimalleri tek tek öngörüp ayrıntılı düzenlemeler getiren, hüküm sayısı fazla, uzun ve hacimli metinlerdir (örneğin 1982 Anayasası).

Anayasayı yapma veya değiştirme yetkisine sahip iktidara kurucu iktidar denir:

• Asli Kurucu İktidar: Hukuki bir boşluğun bulunduğu dönemlerde (savaş, devrim, darbe veya yeni bir devletin kurulması hâllerinde) hiçbir anayasal kurala bağlı olmaksızın sıfırdan yeni bir anayasa yapan iktidardır.
• Tali (Türemiş) Kurucu İktidar: Mevcut bir anayasanın bizzat kendi içinde öngördüğü kurallara ve usullere uygun olarak anayasada değişiklik yapma yetkisine sahip anayasal iktidardır.

Modern anayasa metinlerinin benimsediği evrensel demokratik esaslar şunlardır:

• Kuvvetler Ayrılığı: Devlet kudretinin tek elde toplanmasını engellemek amacıyla yasama, yürütme ve yargı erklerinin birbirinden ayrılması.
• Hukuk Devleti: Devletin tüm eylem ve işlemlerinin hukuka bağlı olması, idarenin yargısal denetime tabi tutulması ve bağımsız yargının varlığı.
• Demokratik Devlet: Yöneticilerin serbest, eşit ve periyodik seçimlerle halk tarafından belirlenmesi ve çoğulculuk.
• Temel Hak ve Hürriyetlerin Güvencesi: İnsan onurunun, yaşam hakkının, kişi dokunulmazlığının ve temel özgürlüklerin güvenceye kavuşturulması; sınırlamaların ancak kanunla ve ölçülülük ilkesine uygun olarak yapılabilmesi (1982 Anayasası m. 13).

• Anayasa hukuku
• Anayasa Mahkemesi
• 1982 Anayasası
• Kuvvetler ayrılığı
• Hukuk devleti
• Kamu yararı
• Normlar hiyerarşisi