Zorunlu Dava Arkadaşlığı

Zorunlu dava arkadaşlığı, usul hukukunda birden fazla kişinin maddi hukuk kuralları veya kanunun açık hükmü gereğince davacı veya davalı tarafta birlikte yer almak zorunda olduğu, davanın ancak bu kişilerin tamamı tarafından veya tamamına karşı açılabildiği dava arkadaşlığı türüdür.

Zorunlu dava arkadaşlığında taraflar arasında tek ve bölünemez bir hukuki ilişki bulunur; bu nedenle mahkemece verilecek hüküm dava arkadaşlarının tamamı için aynı ve bağlayıcı olmak zorundadır.

Hukuki Dayanak

Türk usul hukukunda zorunlu dava arkadaşlığı, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 59. ve 60. maddelerinde düzenlenmiştir:

• Madde 59 (Zorunlu Dava Arkadaşlığı): Maddi hukuka göre bir hakkın ancak birden fazla kimse tarafından birlikte kullanılması veya birden fazla kimseye karşı birlikte ileri sürülmesi gereken hallerde zorunlu dava arkadaşlığı söz konusudur.
• Madde 60 (Zorunlu Dava Arkadaşlarının Durumu): Zorunlu dava arkadaşları kural olarak birlikte hareket etmek zorundadır; ancak duruşmaya gelmeyen taraf adına diğer dava arkadaşları usul işlemlerini yürütebilir.

Türleri

Zorunlu dava arkadaşlığı kaynağına göre iki ana grupta incelenir:

Maddi Bakımdan Zorunlu Dava Arkadaşlığı

Uyuşmazlığın esasını düzenleyen maddi hukuk normları gereğince hakkın tek bir kişi tarafından bağımsız olarak talep edilmesinin mümkün olmadığı durumlardır. Temelini genellikle birlikte mülkiyet biçimleri veya ortak hak sahiplikleri oluşturur:

• Elbirliği mülkiyetine (iştirak halinde mülkiyet) tabi bir taşınmazda ortakların üçüncü bir kişiye karşı açacağı davalar veya üçüncü kişilerin ortaklara karşı açacağı davalar (örneğin miras ortaklığında terekedeki mallara yönelik davalar).
• Ortaklığın giderilmesi (İzale-i şüyu) davaları (tüm paydaş veya mirasçıların davada yer alması şarttır).
• Tapu iptali ve tescil davalarında birden fazla hak sahibinin bulunması hâli.

Şekli (Usuli) Bakımdan Zorunlu Dava Arkadaşlığı

Maddi hukuk bakımından aralarında zorunlu bir ortaklık bulunmasa dahi, yasa koyucunun özel kanun hükümleriyle birden fazla kişiye karşı dava açılmasını zorunlu kıldığı durumlardır:

• Nesebin reddi davasının koca tarafından ana ve çocuğa karşı birlikte açılması zorunluluğu (Türk Medenî Kanunu m. 286).
• Mirasçılıktan çıkarma tasarrufuna itiraz davalarında mirasçıların durumu.

Usul Hukukundaki Sonuçları

Zorunlu dava arkadaşlığı kurumu, yargılama sürecinde taraflara ve mahkemeye belirli usuli yükümlülükler yükler:

• Birlikte Hareket İlkesi: Zorunlu dava arkadaşları iddia ve savunmalarını kural olarak birlikte yürütür. Biri tarafından süresinde yapılan usuli itiraz veya kanun yolu başvurusu (istinaf, temyiz), kural olarak diğer arkadaşlarının da lehine sonuç doğurur.
• Davanın Kabulü, Feragat ve Sulh: Davadan feragat, davayı kabul veya sulh gibi uyuşmazlığı tamamen veya kısmen esastan sona erdiren tasarrufî işlemler, ancak tüm zorunlu dava arkadaşlarının ortak iradesi ve oy birliği ile gerçekleştirilebilir; tek bir dava arkadaşının feragati veya kabulü hukuki sonuç doğurmaz.
• Hükmün Tekliği: Hâkim, uyuşmazlığın esası hakkında tüm dava arkadaşları için tek ve aynı yönde hüküm vermek zorundadır. Bir ortak hakkında davanın kabulü, diğeri hakkında reddi yönünde çelişkili karar verilemez.

Taraf Teşkilinin Sağlanması

Zorunlu dava arkadaşlığı kamu düzenine ilişkindir. Davanın açılışında zorunlu kişilerden birinin veya birkaçının davada yer almadığı tespit edilirse:

1. Mahkeme re'sen (kendiliğinden) durumu gözetmek zorundadır.
2. Hâkim, davacı tarafa eksik dava arkadaşlarının davaya dâhil edilmesi veya davaya onay (muvafakat) vermelerinin sağlanması için kesin süre verir.
3. Miras ortaklığında muvafakat sağlanamazsa, Türk Medeni Kanunu m. 640 uyarınca terekeye temsilci atanması için süre tanınır.
4. Verilen kesin süreye rağmen taraf teşkili sağlanamazsa, dava esasa girilmeksizin usulden (taraf ehliyeti / dava şartı yokluğu nedeniyle) reddedilir.

İhtiyari Dava Arkadaşlığı ile Karşılaştırma

Kriter	Zorunlu Dava Arkadaşlığı	İhtiyari Dava Arkadaşlığı
Birlikte Açma Zorunluluğu	Zorunludur; eksiklik halinde dava esastan incelenemez.	İhtiyaridir; her davacı/davalı bağımsız dava açabilir.
Tasarruf Yetkisi	Feragat, kabul ve sulh oy birliği gerektirir.	Her arkadaş kendi davasından bağımsız olarak feragat edebilir veya kabulde bulunabilir.
Verilecek Karar	Tümü için tek ve aynı yönde karar verilmek zorundadır.	Farklı kişiler hakkında farklı kararlar (biri için kabul, diğeri için ret) verilebilir.
Dayanak	HMK m. 59-60, maddi hukuk veya özel kanun hükümleri.	HMK m. 57 (aralarında hak veya fiil birliği bulunması).

Ayrıca Bakınız

• Hukuk Muhakemeleri Kanunu
• İhtiyari dava arkadaşlığı
• Taraf ehliyeti
• Dava şartları
• Elbirliği mülkiyeti