Kamu Yararı sayfasının kaynağını görüntüle

__NOTOC__
'''Kamu yararı''' ({{Dil|fr|intérêt public}}; {{Dil|en|public interest}}), toplumun genelini ilgilendiren, bireysel ve zümresel çıkarların üzerinde tutulan, idarenin tüm eylem ve işlemlerinde ulaşmakla yükümlü olduğu nihai amaç ve üstün toplumsal faydayı ifade eden temel bir [[idare hukuku]] ve [[anayasa hukuku]] kavramıdır.<ref>Günday, Ender (2019). *İdare Hukuku*. Ankara: İmaj Yayınevi.</ref>

Demokratik hukuk devletinde idarenin takdir yetkisinin mutlak sınırını teşkil eden bu kavram; kamu düzeninin (güvenlik, dirlik-esenlik, genel sağlık ve genel ahlak) sağlanması, kamu hizmetlerinin kesintisiz yürütülmesi ve toplumun ortak refahının artırılması hedeflerini bünyesinde barındırır.

== Hukuki Dayanak ve Anayasal Çerçeve ==
[[Türkiye Cumhuriyeti Anayasası]]'nda kamu yararı, hem temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında meşru bir ölçüt hem de devletin yerine getirmekle yükümlü olduğu pozitif bir ödev olarak düzenlenmiştir:
* '''Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınırlandırılması (Anayasa m. 13):''' Temel hak ve özgürlükler, Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen özel sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla kamu yararı amacıyla sınırlandırılabilir.
* '''Mülkiyet Hakkı ([[Anayasa/Madde 35|Anayasa m. 35]]):''' Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz; bu hak ancak kamu yararı amacıyla kanunla sınırlandırılabilir.
* '''Kamulaştırma ([[Anayasa/Madde 46|Anayasa m. 46]]):''' Devlet ve kamu tüzel kişileri, kamu yararının gerektirdiği hâllerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla özel mülkiyette bulunan taşınmazları kamulaştırabilir.
* '''Özelleştirme ve Devletleştirme ([[Anayasa/Madde 47|Anayasa m. 47]]):''' Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüslerin devletleştirilmesi ancak kamu yararının zorunlu kıldığı hâllerde mümkündür.

== İdare Hukukundaki Fonksiyonu ==

=== İdari İşlemin "Amaç" Unsuru ===
İdari işlemler beş temel unsurdan (yetki, şekil, sebep, konu ve amaç) oluşur. İdare hukukunun yerleşik içtihatlarına göre tüm idari işlemlerin değişmez ve genel geçer tek bir kanuni amacı vardır: '''kamu yararı'''.
* İdare, hangi işlemi tesis ederse etsin doğrudan veya dolaylı olarak kamu yararını gözetmek zorundadır.
* İdari işlemin kamu yararı yerine kişisel, siyasi, zümresel veya hasmane saiklerle tesis edilmesi işlemi amaç yönünden sakatlar ve bu hukuka aykırılık [[yetki saptırması]] olarak adlandırılır. Yetki saptırmasıyla malul işlemler [[idari yargı]] mercilerince iptal edilir.

=== Takdir Yetkisinin Sınırı ===
Kanunların idareye serbest hareket alanı (takdir yetkisi) bıraktığı durumlarda idare bu yetkiyi keyfi kullanamaz. Takdir yetkisi ancak kamu yararı, hakkaniyet ve [[ölçülülük ilkesi]] sınırları içerisinde kullanılabilir.

== Kamu Yararı ile Özel Menfaat Dengesi ==
Kamu yararı kavramı idareye sınırsız ve denetimsiz bir yetki alanı tanımaz. İdare, kamu yararını gerçekleştirirken bireylerin temel haklarını feda edemez:
* '''Ölçülülük İlkesi:''' Kamu yararına ulaşmak için seçilen araç ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir oran bulunmalıdır (elverişlilik, gereklilik ve orantılılık).
* '''Fedakârlığın Denkleştirilmesi:''' Kamu yararı uğruna mülkü kamulaştırılan veya özel hakkı kısıtlanan kişiye tam bir tazminat (bedel) ödenerek mağduriyeti giderilmelidir.

== Somut Uygulama Alanları ==

{| class="wikitable"
! Alan !! Kamu Yararının Görünüm Biçimi !! Hukuki Sonuç
|-
| '''[[Kamulaştırma]]''' || Yol, baraj, okul veya hastane inşası || Özel taşınmaz mülkiyeti bedeli ödenerek kamuya geçer.
|-
| '''İmar Planları''' || Düzenli kentleşme, yeşil alan ve donatı tesisi || İmar uygulamalarıyla bireylerin taşınmazları düzenlenir ([[DOP]] vb.).
|-
| '''[[Dernek]] / [[Vakıf]]''' || Kamu yararına çalışan dernek/vergi muafiyeti tanınan vakıf statüsü || Belirli sivil toplum kuruluşlarına vergi muafiyeti ve kamusal kolaylıklar sağlanır.
|-
| '''Kamu İhalesi''' || En kaliteli hizmetin en uygun fiyata temini || İhale süreçlerinde rekabet, şeffaflık ve kaynakların verimli kullanımı zorunlu kılınır.
|}

== Yargısal Denetim ==
Kamu yararı soyut ve esnek bir kavram olduğundan, somut uyuşmazlıklarda idarenin kamu yararı iddiası [[Danıştay]] ve idare mahkemeleri tarafından yerindelik denetimi yasağını çiğnemeden, hukuka uygunluk çerçevesinde incelenir:
* İdarenin iddia ettiği kamu yararının gerçekte var olup olmadığı,
* İşlemin arkasında gizli bir özel amacın (siyasi kin, kişisel menfaat vb.) bulunup bulunmadığı,
* İdarenin elde edeceği kamusal fayda ile bireye verilen zarar arasındaki dengenin korunup korunmadığı,
iptal davalarında idari yargı denetiminin odağını oluşturur.

== Ayrıca Bakınız ==
* [[İdare hukuku]]
* [[Anayasa hukuku]]
* [[Kamulaştırma]]
* [[Yetki saptırması]]
* [[Ölçülülük ilkesi]]
* [[Danıştay]]

== Kaynakça ==
{{Kaynakça}}

[[Kategori:İdare hukuku]]
[[Kategori:Anayasa hukuku]]
[[Kategori:Hukuk terimleri]]
[[Kategori:Kamu hukuku]]