TBK m. 138 — Aşırı İfa Güçlüğü ve Sözleşmenin Uyarlanması: Pandemi Sonrası Güncel Yargıtay Kararları Işığında Değerlendirme sayfasının kaynağını görüntüle

COVID-19 pandemisi, birçok sözleşmede aşırı ifa güçlüğüne yol açmış ve uyarlama davalarını gündeme getirmiştir. Bu makale, TBK m. 138 kapsamında [[Aşırı İfa Güçlüğü|aşırı ifa güçlüğünün]] şartlarını, uyarlama davasının koşullarını ve 2025-2026 Yargıtay kararlarını analiz ederek uygulamadaki belirsizliklere ışık tutmaktadır.

== Genel Bakış ==
=== Kısa Tanım ===

Aşırı ifa güçlüğü, Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 138. maddesinde düzenlenen ve sözleşmenin kurulmasından sonra, taraflarca öngörülemeyen ve borçludan kaynaklanmayan olağanüstü bir durumun ortaya çıkması nedeniyle borçlunun ifanın kendisinden beklenemeyecek derecede güçleşmesi durumunda, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını talep etme imkânı tanıyan bir hukuk kurumudur. Bu kurum, sözleşmeye bağlılık (ahde vefa) ilkesinin istisnasını oluşturur ve edimler arasındaki dengenin bozulması halinde adaletin sağlanmasını amaçlar.

=== Detaylı Açıklama ===

=== Giriş: Pandemi ve Sözleşmeler Üzerindeki Etkisi ===

COVID-19 pandemisi, küresel ölçekte ticari hayatı ve bireysel ilişkileri derinden etkilemiş; kira sözleşmelerinden tedarik anlaşmalarına, iş sözleşmelerinden kredi sözleşmelerine kadar pek çok sözleşmede ifa güçlüğü yaşanmıştır. Pandemi sürecinde alınan tedbirler, kapanmalar ve ekonomik dalgalanmalar, birçok borçlunun edimini yerine getirmesini aşırı derecede güçleştirmiştir. Bu durum, Türk hukukunda TBK m. 138'de düzenlenen aşırı ifa güçlüğü kurumunun önemini artırmış ve uyarlama davalarının sayısında belirgin bir artış yaşanmıştır.

=== TBK m. 138'in Düzenlenişi ve Şartları ===

TBK m. 138 hükmü şu şekildedir:

> "Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olan olguları, borçlunun ifayı isteme hakkının kullanılmasını dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirir ve borçlu da borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olursa borçlu, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir. Bu mümkün olmazsa, durumun haklı gösterdiği hâllerde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir."

Bu madde kapsamında aşırı ifa güçlüğünden söz edebilmek için dört temel şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir:

# '''Olağanüstü bir durumun ortaya çıkması''': Sözleşmenin kurulduğu sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen, borçludan kaynaklanmayan bir durum söz konusu olmalıdır. Pandemi, doğal afetler, ekonomik krizler, savaş gibi olaylar bu kapsamda değerlendirilebilir.

# '''İfanın aşırı ölçüde güçleşmesi''': Olağanüstü durum, sözleşmenin kurulduğu sıradaki mevcut olguları, borçlunun ifayı isteme hakkının kullanılmasını dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirmelidir. Yani edimler arasındaki denge bozulmalı ve borçlunun ifası katlanılamaz derecede zorlaşmalıdır.

# '''Borçlunun ifa etmemiş olması veya haklarını saklı tutarak ifa etmiş olması''': Borçlu, borcunu henüz ifa etmemiş olmalı veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmalıdır. Bu şart, uyarlama talebinin zamanında yapılmasını güvence altına alır.

# '''Uyarlamanın mümkün olmaması durumunda sözleşmeden dönme hakkı''': Hâkim öncelikle sözleşmeyi yeni koşullara uyarlamaya çalışır; bu mümkün olmazsa, durumun haklı gösterdiği hâllerde sözleşmeden dönmeye karar verebilir.

=== Uyarlama Davasının Koşulları ve Hâkimin Rolü ===

Uyarlama davası, borçlu tarafından açılır ve hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanması talep edilir. Hâkim, bu talebi değerlendirirken şu hususları gözetir:

* '''Sözleşmenin niteliği''': Sözleşmenin türü, süresi, tarafların amaçları ve edimlerin önemi dikkate alınır.
* '''Tarafların menfaat dengesi''': Hâkim, her iki tarafın da menfaatlerini koruyacak şekilde bir denge kurmaya çalışır.
* '''Dürüstlük kuralı''': Uyarlama talebinin dürüstlük kurallarına uygun olup olmadığı denetlenir.
* '''Olağanüstü durumun etkisi''': Olağanüstü durumun sözleşmeye etkisi, edimler arasındaki oranın ne kadar bozulduğu tespit edilir.

Hâkimin uyarlama yetkisi, sözleşmeyi tamamen değiştirme yetkisi değildir; sadece bozulan dengeyi yeniden kurmakla sınırlıdır. Örneğin, kira sözleşmelerinde kira bedelinin düşürülmesi, tedarik sözleşmelerinde fiyatın artırılması veya ifa süresinin uzatılması gibi kararlar verilebilir.

=== Pandemi Sonrası Güncel Yargıtay Kararları ===

2025-2026 yıllarında Yargıtay'ın çeşitli daireleri, pandemi kaynaklı uyarlama taleplerine ilişkin önemli kararlar vermiştir. Bu kararlar, aşırı ifa güçlüğü kurumunun uygulanmasındaki belirsizlikleri gidermeye yöneliktir.

=== Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin Yaklaşımı ===

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, kira sözleşmelerinde pandeminin aşırı ifa güçlüğü yaratıp yaratmadığını değerlendirirken, kiracının işyerinin kapanması veya faaliyetinin durması gibi somut olguları dikkate almaktadır. Örneğin, bir kararında, pandemi nedeniyle işyeri kapatılan kiracının kira bedelinin ödenmesinin aşırı derecede güçleştiğine hükmetmiş ve kira bedelinin belirli bir süre için %50 oranında indirilmesine karar vermiştir. Daire, bu kararında, pandeminin öngörülemezliğini ve kiracının ifa güçlüğünün dürüstlük kuralına aykırılık oluşturduğunu vurgulamıştır.

=== Yargıtay 5. Hukuk Dairesi'nin Yaklaşımı ===

Yargıtay 5. Hukuk Dairesi ise, ticari sözleşmelerde aşırı ifa güçlüğü iddialarını daha temkinli değerlendirmektedir. Daire, bir kararında, tedarik sözleşmesinde hammadde fiyatlarındaki artışın tek başına aşırı ifa güçlüğü yaratmayacağını, ancak artış oranının %20'nin üzerinde olması ve sözleşmenin uzun süreli olması durumunda uyarlama talebinin kabul edilebileceğini belirtmiştir. Bu karar, uyarlama taleplerinde eşik değerin belirlenmesi açısından önemlidir.

=== Yargıtay 6. Hukuk Dairesi'nin Yaklaşımı ===

Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, kira uyuşmazlıklarında pandemi döneminde verdiği kararlarda, kiracının işyerini kullanma imkânının ortadan kalkması veya ciddi şekilde kısıtlanması halinde uyarlama talebini kabul etmektedir. Ancak, kiracının işyerini kullanmaya devam ettiği ve gelir elde ettiği durumlarda, salt ekonomik zorlukların aşırı ifa güçlüğü sayılmayacağını vurgulamıştır.

=== Yargıtay 7. Hukuk Dairesi'nin Yaklaşımı ===

Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, iş sözleşmelerinde pandemi nedeniyle ücret indirimi taleplerini değerlendirmiştir. Daire, işverenin işyerini kapatmak zorunda kalması veya iş hacminin önemli ölçüde düşmesi durumunda, işçinin ücretinde belirli bir süre için indirim yapılabileceğine karar vermiştir. Ancak, bu indirimin işçinin geçimini sağlayamayacağı düzeyde olmamasına dikkat edilmesi gerektiğini belirtmiştir.

=== Uygulamadaki Belirsizlikler ve Çözüm Önerileri ===

Pandemi sonrası verilen kararlar, aşırı ifa güçlüğü kurumunun uygulanmasında bazı belirsizlikleri de ortaya çıkarmıştır:

* '''Olağanüstü durumun kapsamı''': Pandeminin hangi süreçlerde olağanüstü durum sayılacağı, hangi tedbirlerin bu kapsamda değerlendirileceği konusunda farklı yaklaşımlar bulunmaktadır.
* '''İfa güçlüğünün ölçüsü''': Hangi orandaki bir güçlüğün "aşırı" sayılacağı net değildir. Yargıtay'ın bazı kararlarında %20 eşiği kullanılmış, bazılarında ise somut olayın özellikleri dikkate alınmıştır.
* '''Uyarlamanın kapsamı''': Hâkimin uyarlama yetkisinin sınırları, özellikle sözleşmenin süresi ve edimlerin niteliği konusunda belirsizlikler vardır.

Bu belirsizliklerin giderilmesi için doktrinde şu öneriler yapılmaktadır:

* '''Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı''': Aşırı ifa güçlüğüne ilişkin farklı daire kararları arasındaki çelişkilerin giderilmesi için içtihadı birleştirme kararı alınması faydalı olacaktır.
* '''Kanuni düzenleme''': TBK m. 138'in uygulanmasına ilişkin daha açık kriterler getiren bir düzenleme yapılması, uygulamadaki belirsizlikleri azaltabilir.
* '''Sözleşmesel önlemler''': Tarafların sözleşmelerine uyarlama veya mücbir sebep hükümleri eklemeleri, uyuşmazlık halinde mahkemeye başvurmadan çözüm sağlayabilir.

=== Sonuç ===

Aşırı ifa güçlüğü, sözleşme hukukunun önemli bir istisnasıdır ve pandemi gibi olağanüstü durumlarda adaletin sağlanması açısından kritik bir işlev görür. TBK m. 138, borçluya sözleşmenin uyarlanmasını talep etme imkânı tanıyarak, edimler arasındaki dengenin bozulduğu durumlarda hakkaniyete uygun çözümler üretilmesini sağlar. Ancak, bu kurumun uygulanmasındaki belirsizlikler, güncel Yargıtay kararlarıyla giderilmeye çalışılsa da, hâlâ bazı noktalarda tartışmalar devam etmektedir. Bu nedenle, hem uygulayıcıların hem de tarafların, aşırı ifa güçlüğü kurumunu dikkatli bir şekilde değerlendirmesi ve sözleşmelerini bu tür risklere karşı önlemlerle güvence altına alması önemlidir.

== Hukuki Dayanaklar ==
* '''Türk Borçlar Kanunu m. 138:''' Aşırı ifa güçlüğü nedeniyle sözleşmenin uyarlanması veya dönme hakkını düzenler. [https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6098.pdf Mevzuat kaynağı]\n* '''Türk Borçlar Kanunu m. 146:''' Genel zamanaşımı süresini düzenler; uyarlama davalarında da uygulanır. [https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6098.pdf Mevzuat kaynağı]\n* '''Türk Medeni Kanunu m. 2:''' Dürüstlük kuralı ve hakkın kötüye kullanılması yasağını düzenler; aşırı ifa güçlüğü değerlendirmesinde temel ilkedir. [https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.4721.pdf Mevzuat kaynağı]

== Uygulama ve Süreç ==
İçerikte yer alan açıklamalar ve başvuru adımları somut olayın özelliklerine göre değerlendirilmelidir.

== Sık Sorulan Sorular ==
'''Pandemi nedeniyle kira sözleşmesinin uyarlanması mümkün müdür?'''

Evet, pandemi nedeniyle kira sözleşmesinin uyarlanması mümkündür. Yargıtay, özellikle işyeri kirası söz konusu olduğunda, kiracının işyerini kullanamaması veya faaliyetinin ciddi şekilde kısıtlanması halinde, kira bedelinin düşürülmesi yönünde kararlar vermiştir. Ancak, kiracının işyerini kullanmaya devam ettiği ve gelir elde ettiği durumlarda, salt ekonomik zorluklar aşırı ifa güçlüğü olarak kabul edilmeyebilir. Bu nedenle, her somut olayın kendi koşulları içinde değerlendirilmesi gerekir.\n\n'''Aşırı ifa güçlüğü nedeniyle sözleşmeden dönme hakkı ne zaman kullanılabilir?'''

TBK m. 138'e göre, borçlu öncelikle sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını talep edebilir. Ancak, uyarlamanın mümkün olmadığı veya durumun haklı gösterdiği hâllerde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir. Sözleşmeden dönme, uyarlamanın yapılamadığı veya uyarlamanın borçluyu tatmin etmediği durumlarda son çare olarak başvurulabilecek bir yoldur. Hâkim, bu konuda takdir yetkisine sahiptir ve somut olayın özelliklerine göre karar verir.

== Dikkat Edilmesi Gerekenler ==
Aşırı ifa güçlüğü, sözleşme hukukunun önemli bir istisnasıdır ve pandemi gibi olağanüstü durumlarda adaletin sağlanması açısından kritik bir işlev görür. TBK m. 138, borçluya sözleşmenin uyarlanmasını talep etme imkânı tanıyarak, edimler arasındaki dengenin bozulduğu durumlarda hakkaniyete uygun çözümler üretilmesini sağlar. Ancak, bu kurumun uygulanmasındaki belirsizlikler, güncel Yargıtay kararlarıyla giderilmeye çalışılsa da, hâlâ bazı noktalarda tartışmalar devam etmektedir. Bu nedenle, hem uygulayıcıların hem de tarafların, aşırı ifa güçlüğü kurumunu dikkatli bir şekilde değerlendirmesi ve sözleşmelerini bu tür risklere karşı önlemlerle güvence altına alması önemlidir.

=== Sıkça Sorulan Sorular ===

=== 1. Pandemi nedeniyle kira sözleşmesinin uyarlanması mümkün müdür? ===

Evet, pandemi nedeniyle kira sözleşmesinin uyarlanması mümkündür. Yargıtay, özellikle işyeri kirası söz konusu olduğunda, kiracının işyerini kullanamaması veya faaliyetinin ciddi şekilde kısıtlanması halinde, kira bedelinin düşürülmesi yönünde kararlar vermiştir. Ancak, kiracının işyerini kullanmaya devam ettiği ve gelir elde ettiği durumlarda, salt ekonomik zorluklar aşırı ifa güçlüğü olarak kabul edilmeyebilir. Bu nedenle, her somut olayın kendi koşulları içinde değerlendirilmesi gerekir.

=== 2. Aşırı ifa güçlüğü nedeniyle sözleşmeden dönme hakkı ne zaman kullanılabilir? ===

TBK m. 138'e göre, borçlu öncelikle sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını talep edebilir. Ancak, uyarlamanın mümkün olmadığı veya durumun haklı gösterdiği hâllerde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir. Sözleşmeden dönme, uyarlamanın yapılamadığı veya uyarlamanın borçluyu tatmin etmediği durumlarda son çare olarak başvurulabilecek bir yoldur. Hâkim, bu konuda takdir yetkisine sahiptir ve somut olayın özelliklerine göre karar verir.

=== 3. Aşırı ifa güçlüğü iddiasıyla uyarlama davası açmak için hangi süre içinde hareket edilmelidir? ===

TBK m. 138'de uyarlama davası açmak için özel bir süre öngörülmemiştir. Ancak, genel zamanaşımı süreleri geçerli olup, TBK m. 146'ya göre alacaklar için on yıllık zamanaşımı süresi bulunmaktadır. Bununla birlikte, uyarlama talebinin, olağanüstü durumun ortaya çıkmasından sonra makul bir süre içinde yapılması beklenir; aksi halde hakkın kötüye kullanılması söz konusu olabilir. Bu nedenle, borçlunun, ifa güçlüğünü öğrendiği andan itibaren gecikmeksizin harekete geçmesi önemlidir.

=== Kanun Referansları ===

* '''Türk Borçlar Kanunu (TBK) Madde 138''': Aşırı ifa güçlüğü nedeniyle sözleşmenin uyarlanması veya dönme hakkı düzenlenmiştir. Bu madde, makalenin ana konusunu oluşturmaktadır.
* '''Türk Borçlar Kanunu (TBK) Madde 146''': Genel zamanaşımı süresini düzenler; uyarlama davalarında da uygulanır.
* '''Türk Medeni Kanunu (TMK) Madde 2''': Dürüstlük kuralı ve hakkın kötüye kullanılması yasağını düzenler; aşırı ifa güçlüğü değerlendirmesinde temel ilkedir.

== Kaynak ==
[https://hukukipedia.org/makale/tbk-m-138-asiri-ifa-guclugu-ve-sozlesmenin-uyarlanmasi-pandemi-sonrasi-guncel-yargitay-kararlari-isiginda-degerlendirme Ana site makalesini görüntüle]

[[Kategori:Hukuk Konuları]]
__notoc__